Bitcoin tiêu thụ một lượng điện lớn, vì an ninh của nó dựa trên bằng chứng công việc: thợ đào phải chạy máy băm liên tục để cạnh tranh tìm khối. Lượng điện này thường được so với mức tiêu thụ của một quốc gia cỡ vừa hoặc nhỏ, dù con số cụ thể thay đổi theo thời gian và theo nguồn ước tính. Điều ít được nói là mọi con số đều là ước tính, phương pháp khác nhau cho kết quả khác nhau, và điện năng tiêu thụ không đồng nghĩa với lượng phát thải.
Bài viết giải thích vì sao Bitcoin tốn điện, các ước tính được làm thế nào, lập luận của phía phê phán và phía ủng hộ, và cách đọc những phép so sánh hay gặp. Chúng tôi không đưa ra con số cụ thể nào như sự thật, vì không có con số nào chắc chắn.
Vì sao Bitcoin tốn điện
Bằng chứng công việc biến điện năng thành an ninh. Để viết lại lịch sử, kẻ tấn công phải bỏ ra lượng công việc tương đương mạng lưới, tức tương đương lượng điện mà thợ đào trung thực đang dùng.
Lượng điện tiêu thụ không do giao thức quy định trực tiếp. Nó là kết quả của cạnh tranh kinh tế: thợ đào tiếp tục thêm máy chừng nào thu nhập từ phần thưởng còn lớn hơn chi phí điện và phần cứng.
Vì vậy, điện năng tiêu thụ gắn với giá trị phần thưởng khối. Khi phần thưởng có giá trị cao, nhiều máy tham gia; khi thấp, máy kém hiệu quả bị tắt.
Halving cắt một nửa trợ cấp, về nguyên tắc tạo áp lực giảm điện năng nếu các yếu tố khác không đổi. Nhưng các yếu tố khác hiếm khi đứng yên.
Một điểm cần lưu ý: lượng điện không tăng theo số giao dịch. Một khối chứa nhiều hay ít giao dịch tốn điện như nhau. Vì thế phép tính điện năng mỗi giao dịch dễ gây hiểu lầm.
Hiểu cơ chế này giúp thấy rằng điện năng là hệ quả của thiết kế, không phải lỗi kỹ thuật có thể sửa bằng một bản vá.
Các ước tính được làm thế nào
Không ai biết chính xác có bao nhiêu máy đào, loại gì, chạy ở đâu. Các nhà nghiên cứu ước tính từ hashrate, suy ra từ độ khó, kết hợp với giả định về hiệu suất trung bình của máy đào đang hoạt động.
Giả định về hiệu suất là chỗ khác biệt lớn nhất. Nếu giả định phần lớn máy là thế hệ mới, ước tính điện năng thấp; nếu giả định nhiều máy cũ, ước tính cao.
Một số ước tính dùng cách tiếp cận kinh tế: giả định thợ đào chi một tỷ lệ nhất định của thu nhập cho điện, từ đó suy ra lượng điện. Cách này phụ thuộc mạnh vào giả định giá điện.
Kết quả là các ước tính có thể chênh nhau đáng kể, và thường được trình bày dưới dạng khoảng từ thấp đến cao, với một giá trị trung tâm.
Khi đọc một con số, hãy tìm xem nó đến từ nguồn nào, phương pháp gì, và khoảng sai số bao nhiêu. Một con số đơn lẻ không kèm phương pháp nên được nghi ngờ.
Các nhóm nghiên cứu học thuật và tổ chức độc lập thường công bố phương pháp rõ ràng hơn so với các bài viết trên mạng xã hội.
Điện năng khác phát thải
Điện năng tiêu thụ là lượng điện; phát thải là lượng khí nhà kính sinh ra khi sản xuất lượng điện đó. Cùng một lượng điện, nếu từ thuỷ điện hay điện gió, phát thải thấp; nếu từ than đá, phát thải cao.
Tỷ lệ năng lượng tái tạo trong đào Bitcoin là chủ đề tranh cãi nhiều nhất. Các ước tính khác nhau rất nhiều, vì khó biết máy đào ở đâu và dùng điện từ nguồn nào.
Thợ đào di chuyển theo giá điện. Khi một khu vực có điện rẻ theo mùa, như thuỷ điện mùa mưa, thợ đào tập trung đến; mùa khô họ rời đi. Bức tranh nguồn điện thay đổi liên tục.
Ngoài điện, còn có phát thải từ sản xuất máy đào và rác thải điện tử khi máy lỗi thời. Máy đào chuyên dụng không dùng được cho việc khác, nên khi hết hiệu quả thường trở thành rác.
Một đánh giá đầy đủ về tác động môi trường cần xem cả vòng đời phần cứng, không chỉ điện năng vận hành.
Những ai chỉ nói về điện năng mà bỏ qua nguồn điện, hoặc chỉ nói về nguồn điện tái tạo mà bỏ qua rác thải điện tử, đều đang kể một nửa câu chuyện.
Lập luận của phía phê phán
Phía phê phán cho rằng một hệ thống thanh toán xử lý số giao dịch khiêm tốn mà tiêu thụ điện tương đương một quốc gia là sự lãng phí không thể biện minh, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Họ chỉ ra rằng đào làm tăng nhu cầu điện, có thể kéo dài tuổi thọ các nhà máy điện than, và gây áp lực lên lưới điện ở những nơi thợ đào tập trung.
Họ cũng nhấn mạnh rác thải điện tử từ máy đào lỗi thời, và tiếng ồn, nhiệt thải ở các cơ sở đào lớn.
Một số nơi đã hạn chế hoặc cấm đào vì những lý do này, cùng với lý do kiểm soát tài chính.
Phía phê phán cũng cho rằng các blockchain dùng bằng chứng cổ phần cho thấy có thể đạt đồng thuận với điện năng thấp hơn rất nhiều.
Những lập luận này dựa trên lo ngại có thật và cần được lắng nghe nghiêm túc.
Lập luận của phía ủng hộ
Phía ủng hộ cho rằng điện năng là cái giá của một sổ cái không cần tin ai, khó kiểm duyệt, và điều đó có giá trị với nhiều người trên thế giới. So sánh nên đặt cạnh toàn bộ hệ thống tài chính truyền thống, gồm ngân hàng, máy chủ, vận chuyển tiền mặt, chứ không chỉ một mạng thanh toán.
Họ lập luận thợ đào là người mua điện linh hoạt nhất: có thể đặt ở bất kỳ đâu có điện rẻ và tắt máy khi lưới điện cần. Điều này có thể giúp tận dụng điện dư thừa, như thuỷ điện xa nơi tiêu thụ hay khí đốt bị đốt bỏ ở mỏ dầu.
Một số người cho rằng đào có thể giúp các dự án năng lượng tái tạo có thêm nguồn thu ở giai đoạn đầu, khi lưới điện chưa đủ hấp thụ.
Họ cũng phản đối phép tính điện năng mỗi giao dịch, vì điện không tăng theo số giao dịch, và các lớp như Lightning xử lý giao dịch mà không cần thêm điện trên chuỗi.
Những lập luận này cũng có cơ sở, nhưng mức độ đúng phụ thuộc rất nhiều vào dữ liệu thực tế ở từng nơi, vốn khó kiểm chứng.
Như mọi tranh luận, cần phân biệt lập luận có dữ liệu với lập luận chỉ là khẩu hiệu.
Cách đọc các phép so sánh
So với một quốc gia: nghe rất lớn, nhưng cần biết đó là quốc gia nào, năm nào, và Bitcoin đang được ước tính với phương pháp nào. So sánh với tổng điện năng thế giới sẽ cho cảm giác khác hẳn.
So với một ngành khác: ngân hàng, vàng, trung tâm dữ liệu, máy sấy quần áo. Mỗi phép so có những giả định riêng, thường được chọn để ủng hộ một lập luận.
Điện năng mỗi giao dịch: như đã nói, dễ gây hiểu lầm vì điện không tăng theo số giao dịch.
Tỷ lệ năng lượng tái tạo: dao động mạnh giữa các nguồn, thường không kèm khoảng sai số, và có khi do chính ngành đào công bố.
Quy tắc chung: một phép so sánh đơn lẻ hiếm khi đủ để kết luận. Hãy xem nhiều nguồn, ưu tiên nguồn công bố phương pháp, và nghi ngờ con số được chọn để gây ấn tượng.
Chúng tôi không nghiêng về phía nào; mục tiêu là giúp bạn đọc tranh luận một cách tỉnh táo.
Những điểm cần nhớ khi đọc tin về năng lượng Bitcoin
Nguyên nhân Bằng chứng công việc biến điện năng thành an ninh.
Không tăng theo giao dịch Một khối tốn điện như nhau dù chứa bao nhiêu giao dịch.
Gắn với phần thưởng Điện năng phụ thuộc giá trị phần thưởng khối và giá điện.
Mọi con số là ước tính Không ai đo trực tiếp được toàn bộ máy đào.
Giả định hiệu suất Nguồn chênh lệch lớn nhất giữa các ước tính.
Điện năng khác phát thải Phụ thuộc nguồn điện sử dụng.
Năng lượng tái tạo Tỷ lệ ước tính khác nhau rất nhiều.
Rác thải điện tử Máy đào chuyên dụng khó tái sử dụng.
Thợ đào di động Di chuyển theo giá điện, bức tranh thay đổi liên tục.
So sánh có chủ đích Phép so thường được chọn để ủng hộ một lập luận.
Hai phía đều có cơ sở Phê phán lãng phí và ủng hộ giá trị an ninh đều có lý lẽ.
Tìm phương pháp Ưu tiên nguồn công bố cách tính và khoảng sai số.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Bitcoin tiêu thụ nhiều điện?
Vì bằng chứng công việc biến điện năng thành an ninh, và cạnh tranh kinh tế khiến thợ đào thêm máy chừng nào còn có lãi.
Con số điện năng của Bitcoin có chính xác không?
Không. Đó là ước tính dựa trên hashrate và giả định về hiệu suất máy đào, các nguồn chênh nhau đáng kể.
Điện năng nhiều có nghĩa là phát thải nhiều không?
Không nhất thiết. Phát thải phụ thuộc nguồn điện, thuỷ điện hay than đá cho kết quả rất khác.
Điện năng mỗi giao dịch có phải phép đo đúng không?
Dễ gây hiểu lầm, vì lượng điện không tăng theo số giao dịch trong khối.
Phía nào đúng trong tranh luận năng lượng?
Cả hai đều có cơ sở. Cần đọc nhiều nguồn có phương pháp rõ ràng thay vì tin một con số đơn lẻ.
