Từ năm 2009 đến khoảng năm 2013, Bitcoin là một thí nghiệm của một cộng đồng nhỏ, ban đầu chỉ vài người, rồi vài trăm, vài nghìn. Người tham gia đào bằng máy tính cá nhân, trao đổi trên diễn đàn, thử nghiệm những giao dịch đầu tiên, và cùng nhau phát hiện, vá những lỗi nghiêm trọng của phần mềm. Trong giai đoạn này, người tạo ra Bitcoin rút lui dần, và việc phát triển chuyển hẳn sang cộng đồng mã nguồn mở.
Bài viết kể lại những sự kiện chính của giai đoạn hình thành, tập trung vào bài học kỹ thuật và cách cộng đồng vận hành, thay vì những câu chuyện về giá.
Đào bằng máy tính cá nhân
Khi phần mềm Bitcoin đầu tiên được công bố đầu năm 2009, nó có sẵn chức năng đào bằng bộ xử lý của máy tính. Ai cài phần mềm và để máy chạy đều có thể tìm ra khối.
Độ khó lúc đó ở mức thấp nhất, và số người tham gia rất ít, nên mỗi khối thưởng năm mươi bitcoin có thể đến với một máy tính bình thường. Phần lớn bitcoin của năm đầu được đào bởi rất ít người.
Đến năm 2010, người ta phát hiện card đồ hoạ đào hiệu quả hơn nhiều so với bộ xử lý. Độ khó bắt đầu tăng. Về sau, các nhóm đào xuất hiện để chia phần thưởng đều đặn hơn.
Giai đoạn đào bằng máy tính cá nhân kết thúc dần khi phần cứng chuyên dụng xuất hiện, nhưng nó để lại hình ảnh về một mạng lưới mà bất kỳ ai cũng có thể tham gia từ phòng ngủ của mình.
Diễn đàn, pizza và giá trị đầu tiên
Cộng đồng Bitcoin những năm đầu tụ tập trên một diễn đàn trực tuyến do chính người tạo ra Bitcoin lập nên. Ở đó, người ta thảo luận kỹ thuật, báo lỗi, đề xuất tính năng, và cả những trao đổi đầu tiên giữa bitcoin với hàng hoá.
Ngày 22 tháng 5 năm 2010, một thành viên đổi mười nghìn bitcoin lấy hai chiếc pizza do người khác đặt hộ. Đây được coi là một trong những giao dịch đầu tiên dùng bitcoin để đổi lấy hàng hoá thật.
Cũng trong năm 2010, những nơi trao đổi bitcoin đầu tiên xuất hiện, quy mô rất nhỏ, do cá nhân vận hành. Đây là lúc bitcoin bắt đầu có giá quy đổi.
Nhìn lại, cần tránh thiên kiến nhìn lại: lúc đó không ai biết Bitcoin sẽ tồn tại. Nhiều dự án cùng thời đã biến mất.
Lỗi tràn giá trị tháng 8 năm 2010
Tháng 8 năm 2010, một người phát hiện và khai thác một lỗi trong phần mềm: giao dịch có đầu ra với giá trị cực lớn khiến phép cộng bị tràn số, tổng đầu ra hoá thành số nhỏ, vượt qua bước kiểm tra. Kết quả là một khối chứa giao dịch tạo ra hơn một trăm tám mươi tỷ bitcoin.
Lỗi được phát hiện trong vài giờ. Phần mềm được vá, thêm kiểm tra chặt hơn về giá trị đầu ra. Các nút cập nhật phần mềm từ chối khối chứa giao dịch lỗi, và chuỗi hợp lệ mới vượt qua chuỗi chứa lỗi.
Đây là lần duy nhất chuỗi Bitcoin bị thay thế một đoạn để loại bỏ một lỗi nghiêm trọng như vậy. Nó xảy ra khi mạng còn rất nhỏ, và cộng đồng có thể phối hợp nhanh.
Bài học: phần mềm Bitcoin có thể có lỗi, và an toàn của nó đến từ việc rất nhiều người cùng rà soát, cùng kiểm tra, cùng phản ứng.
Người tạo ra Bitcoin rút lui
Trong năm 2010, người ký tên Satoshi Nakamoto dần trao quyền điều phối phát triển cho những người khác, trao khoá truy cập kho mã nguồn và các công cụ khác. Đến khoảng đầu năm 2011, những liên lạc công khai cuối cùng diễn ra, sau đó không còn xuất hiện.
Danh tính thật của Satoshi Nakamoto vẫn chưa được xác định một cách chắc chắn. Nhiều người đã bị đồn đoán hoặc tự nhận, nhưng không ai đưa ra được bằng chứng mật mã thuyết phục, chẳng hạn ký bằng khoá của những khối đầu tiên.
Sự rút lui này có ý nghĩa lớn: Bitcoin không có người sáng lập để tôn thờ hay để gây áp lực. Việc phát triển trở thành công việc của cộng đồng, với quy trình đề xuất cải tiến mở.
Cũng vì vậy, hãy cảnh giác với bất kỳ ai tự xưng là Satoshi hay đại diện của Satoshi để mời gọi điều gì.
Sự cố chia tách chuỗi tháng 3 năm 2013
Tháng 3 năm 2013, một phiên bản phần mềm mới thay đổi cơ sở dữ liệu bên trong. Một khối lớn hợp lệ với phiên bản mới nhưng không xử lý được ở phiên bản cũ do giới hạn của cơ sở dữ liệu cũ. Mạng lưới tách làm hai nhánh.
Những người phát triển và các nhóm đào lớn phối hợp quay lại phiên bản cũ, để nhánh tương thích với mọi nút thắng. Sự cố được giải quyết trong vài giờ, nhưng trong thời gian đó có một giao dịch chi tiêu hai lần được ghi nhận.
Sự cố cho thấy luật đồng thuận thực tế không chỉ nằm trong những gì người ta định viết, mà cả trong những hành vi ngầm của phần mềm. Một thay đổi tưởng chỉ là nội bộ có thể làm tách mạng.
Từ đó, cộng đồng phát triển cẩn trọng hơn rất nhiều với mọi thay đổi có thể ảnh hưởng đến đồng thuận.
Văn hoá mã nguồn mở hình thành
Một di sản quan trọng của những năm đầu là văn hoá phát triển mở. Mã nguồn được công khai, ai cũng có thể đọc, báo lỗi, đề xuất thay đổi. Những thay đổi lớn đi qua quy trình đề xuất cải tiến có đánh số, được thảo luận công khai trước khi đưa vào phần mềm.
Văn hoá này làm cho việc phát triển chậm hơn so với một công ty, nhưng giảm rủi ro một cá nhân hay một nhóm nhỏ áp đặt thay đổi lên cả mạng lưới. Nó cũng có nghĩa là không ai có quyền hứa hẹn thay mặt Bitcoin.
Song song với mã nguồn, cộng đồng hình thành thói quen công bố lỗi có trách nhiệm: lỗi nghiêm trọng được báo riêng cho những người duy trì phần mềm, vá xong rồi mới công bố chi tiết, để kẻ xấu không kịp khai thác.
Những thói quen đó vẫn còn đến hôm nay, và là một phần lý do khiến phần mềm Bitcoin được coi là một trong những phần mềm mã nguồn mở được rà soát kỹ nhất.
Những cột mốc của giai đoạn đầu
Tháng 1 năm 2009 Khối nguyên thuỷ, phần mềm đầu tiên, giao dịch đầu tiên giữa hai người.
Năm 2009 Đào bằng bộ xử lý máy tính cá nhân; cộng đồng chỉ vài người.
Năm 2010 Đào bằng card đồ hoạ; độ khó tăng dần.
22 tháng 5 năm 2010 Giao dịch đổi bitcoin lấy hai chiếc pizza.
Năm 2010 Những nơi trao đổi nhỏ đầu tiên do cá nhân vận hành.
Tháng 8 năm 2010 Lỗi tràn giá trị bị khai thác và được vá trong vài giờ.
Năm 2010 Giới hạn kích thước khối một megabyte được thêm vào mã nguồn.
Cuối 2010 đến đầu 2011 Người tạo ra Bitcoin rút lui khỏi phát triển.
Năm 2011 Quy trình đề xuất cải tiến dần hình thành trong cộng đồng.
Năm 2012 Halving đầu tiên, phần thưởng giảm từ 50 xuống 25 bitcoin.
Tháng 3 năm 2013 Sự cố chia tách chuỗi do khác biệt cơ sở dữ liệu giữa hai phiên bản.
Từ 2013 Máy đào chuyên dụng xuất hiện, kết thúc thời đào bằng máy tính cá nhân.
Bài học từ những năm đầu
Giai đoạn đầu cho thấy Bitcoin không ra đời hoàn chỉnh. Nó trải qua những lỗi nghiêm trọng, những quyết định vội vàng trong khủng hoảng, những thay đổi mà về sau gây tranh cãi, như giới hạn kích thước khối.
Nó cũng cho thấy vai trò của cộng đồng: không có công ty, không có giám đốc, nhưng có những người tự nguyện rà soát mã, báo lỗi, phối hợp xử lý sự cố.
Với người tìm hiểu hôm nay, đây là lời nhắc rằng mọi hệ thống phần mềm đều có rủi ro, và sự an toàn hiện tại là kết quả của nhiều năm cải tiến.
Câu chuyện những năm đầu cũng thường bị kể lại để kích thích tiếc nuối. Chúng tôi kể nó để hiểu, không phải để tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Ai đào bitcoin những năm đầu?
Một nhóm nhỏ người dùng, đào bằng máy tính cá nhân khi độ khó còn ở mức thấp nhất.
Lỗi tràn giá trị năm 2010 là gì?
Là lỗi cho phép tạo giao dịch với hơn 180 tỷ bitcoin do tràn số; được vá trong vài giờ và chuỗi lỗi bị thay thế.
Satoshi Nakamoto rút lui khi nào?
Dần dần trong năm 2010 và không còn liên lạc công khai từ khoảng đầu năm 2011.
Sự cố chia tách chuỗi năm 2013 do đâu?
Do một phiên bản phần mềm mới xử lý được khối lớn mà phiên bản cũ không xử lý được, làm mạng tách hai nhánh trong vài giờ.
Danh tính Satoshi đã được xác định chưa?
Chưa có bằng chứng mật mã thuyết phục nào. Hãy cảnh giác với người tự xưng là Satoshi.
