Trong những năm đầu, phần lớn ngân hàng, nhà quản lý và nhà kinh tế coi Bitcoin là trò thử nghiệm của giới công nghệ, hoặc công cụ đáng ngờ gắn với các giao dịch bất hợp pháp. Theo thời gian, ở một số thị trường nước ngoài, một phần giới tài chính bắt đầu nhìn nhận Bitcoin như một loại tài sản rủi ro cao, cần quy định riêng. Các sản phẩm đầu tư có quản lý dựa trên Bitcoin xuất hiện, các chuẩn mực quốc tế cho ngân hàng xếp tài sản mã hoá như Bitcoin vào nhóm rủi ro cao nhất. Nhưng hoài nghi vẫn còn rất lớn, và nhiều tổ chức vẫn đứng ngoài.
Bài viết tóm tắt các chặng thay đổi trong cách nhìn của tổ chức tài chính, ở mức nguyên tắc. Đây không phải lời cổ vũ đầu tư; việc một tổ chức nước ngoài tham gia không làm Bitcoin bớt rủi ro, và không thay đổi khung pháp lý ở Việt Nam.
Giai đoạn hoài nghi và cảnh báo
Trong khoảng nửa đầu thập niên 2010, nhiều ngân hàng trung ương và cơ quan quản lý trên thế giới phát đi cảnh báo về Bitcoin: không phải tiền tệ hợp pháp, biến động lớn, không có bảo vệ người dùng, có thể bị lợi dụng cho rửa tiền.
Nhiều ngân hàng thương mại từ chối phục vụ các doanh nghiệp liên quan đến Bitcoin, vì lo ngại rủi ro pháp lý và uy tín. Các doanh nghiệp này gặp khó khăn trong việc mở tài khoản.
Một số lãnh đạo tài chính lớn công khai chỉ trích Bitcoin, gọi nó là bong bóng hay lừa đảo. Những phát ngôn này phản ánh tâm lý chung của giới tài chính truyền thống thời đó.
Việt Nam cũng ở trong làn sóng cảnh báo này: cơ quan quản lý nhiều lần khẳng định tiền ảo không phải phương tiện thanh toán hợp pháp.
Giai đoạn tìm cách xếp loại
Khi Bitcoin tồn tại lâu hơn và quy mô lớn hơn, các cơ quan quản lý ở nhiều nước bắt đầu tìm cách xếp loại nó vào khung pháp lý có sẵn. Ở một số nơi, Bitcoin được coi là hàng hoá cho mục đích quản lý giao dịch phái sinh.
Từ cuối năm 2017, hợp đồng tương lai dựa trên giá Bitcoin xuất hiện trên một số sàn giao dịch phái sinh có quản lý ở nước ngoài. Đây là lần đầu giới tài chính truyền thống có công cụ chính thức liên quan đến Bitcoin.
Các quy định chống rửa tiền được mở rộng sang dịch vụ tài sản mã hoá, với khuyến nghị quốc tế về định danh khách hàng và chuyển thông tin giữa các dịch vụ.
Giai đoạn này cho thấy xu hướng chuyển từ phản đối sang quản lý, dù mức độ khác nhau rất nhiều giữa các nước.
Sản phẩm có quản lý và doanh nghiệp nắm giữ
Trong thập niên 2020, ở một số thị trường nước ngoài, cơ quan quản lý chứng khoán cho phép các quỹ dựa trên Bitcoin niêm yết, sau nhiều năm từ chối. Đây được coi là bước ngoặt về mặt tiếp cận của giới đầu tư truyền thống.
Một số doanh nghiệp niêm yết ở nước ngoài công bố nắm giữ Bitcoin trên bảng cân đối kế toán. Các chuẩn mực kế toán cũng dần điều chỉnh cách ghi nhận tài sản mã hoá.
Một số ngân hàng lớn bắt đầu cung cấp dịch vụ lưu ký hoặc nghiên cứu về tài sản mã hoá cho khách hàng tổ chức.
Cần nhấn mạnh: những diễn biến này thuộc về thị trường và khung pháp lý nước ngoài, không có nghĩa là các sản phẩm tương tự được phép ở Việt Nam.
Chuẩn mực rủi ro cho ngân hàng
Uỷ ban Basel về giám sát ngân hàng, cơ quan đặt chuẩn mực quốc tế cho ngân hàng, đã đưa ra chuẩn mực về việc ngân hàng nắm giữ tài sản mã hoá. Tài sản mã hoá không có cơ chế ổn định giá, như Bitcoin, được xếp vào nhóm có yêu cầu vốn rất cao, phản ánh mức rủi ro lớn.
Nói đơn giản, ngân hàng muốn nắm giữ Bitcoin phải dự phòng vốn gần như tương đương toàn bộ giá trị nắm giữ. Điều này khiến việc nắm giữ trực tiếp ở quy mô lớn không hấp dẫn đối với ngân hàng truyền thống.
Chuẩn mực này cho thấy cách các nhà quản lý ngân hàng nhìn Bitcoin: một tài sản có thể tồn tại trong hệ thống, nhưng phải được cách ly rủi ro cẩn thận.
Đây là lời nhắc quan trọng cho cá nhân: nếu ngân hàng được yêu cầu coi Bitcoin là tài sản rủi ro cao nhất, cá nhân càng cần thận trọng.
Một quốc gia nhỏ và thử nghiệm phương tiện thanh toán
Năm 2021, một quốc gia nhỏ ở Trung Mỹ công nhận Bitcoin là phương tiện thanh toán hợp pháp, trường hợp đầu tiên trên thế giới. Thử nghiệm này nhận được nhiều chú ý và cả cảnh báo từ các tổ chức tài chính quốc tế.
Thực tế triển khai gặp nhiều khó khăn, tỷ lệ người dân sử dụng không như kỳ vọng ban đầu, và chính sách sau đó được điều chỉnh theo hướng nới bớt tính bắt buộc.
Trường hợp này thường được dùng trong các cuộc tranh luận ở cả hai phía. Bài học trung lập là việc đưa một tài sản biến động mạnh vào vai trò tiền tệ quốc gia gặp rất nhiều thách thức thực tế.
Ở Việt Nam, tài sản mã hoá không phải phương tiện thanh toán hợp pháp, và không có dấu hiệu chính sách đi theo hướng đó.
Những chặng thay đổi trong cách nhìn của tổ chức tài chính
Hoài nghi ban đầu Phần lớn coi là thử nghiệm hoặc công cụ đáng ngờ.
Cảnh báo chính thức Ngân hàng trung ương nhiều nước khẳng định không phải tiền tệ hợp pháp.
Từ chối phục vụ Nhiều ngân hàng tránh doanh nghiệp liên quan tài sản mã hoá.
Xếp loại pháp lý Một số nơi coi Bitcoin là hàng hoá hay tài sản để quản lý.
Phái sinh có quản lý Hợp đồng tương lai xuất hiện trên sàn phái sinh nước ngoài từ cuối năm 2017.
Chống rửa tiền Khuyến nghị quốc tế mở rộng sang dịch vụ tài sản mã hoá.
Quỹ niêm yết Một số thị trường nước ngoài cho phép quỹ dựa trên Bitcoin.
Doanh nghiệp nắm giữ Một số công ty niêm yết nước ngoài công bố nắm giữ.
Chuẩn mực ngân hàng Bitcoin bị xếp vào nhóm rủi ro cao với yêu cầu vốn rất lớn.
Thử nghiệm tiền tệ Một quốc gia nhỏ thử công nhận rồi điều chỉnh chính sách.
Hoài nghi vẫn còn Nhiều nhà kinh tế và tổ chức vẫn phản đối hoặc đứng ngoài.
Ở Việt Nam Khung pháp lý riêng đang hình thành; không suy ra từ diễn biến nước ngoài.
Đọc tin về tổ chức tài chính cho tỉnh táo
Tin tức kiểu một quỹ lớn mua Bitcoin, một ngân hàng ra mắt dịch vụ, thường được dùng để tạo cảm giác Bitcoin đã an toàn, đã được công nhận. Đây là suy diễn sai.
Tổ chức tài chính có đội ngũ quản lý rủi ro, khả năng chịu lỗ, và mục tiêu riêng. Quyết định của họ không phải lời khuyên cho cá nhân.
Cũng cần phân biệt tin chính thức với tin đồn. Rất nhiều tin về tổ chức lớn tham gia Bitcoin là sai sự thật, được tung ra để thao túng tâm lý.
Như mọi bài trên trang, chúng tôi nhắc lại: tài sản mã hoá có rủi ro rất cao, có thể mất toàn bộ, và bài viết không phải lời khuyên đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Tổ chức tài chính có công nhận Bitcoin không?
Một số ở nước ngoài coi nó là tài sản rủi ro cao có quy định riêng, nhưng nhiều tổ chức và nhà kinh tế vẫn hoài nghi.
Chuẩn mực Basel xếp Bitcoin vào đâu?
Vào nhóm tài sản mã hoá rủi ro cao với yêu cầu vốn rất lớn đối với ngân hàng nắm giữ.
Quỹ Bitcoin nước ngoài có nghĩa là Bitcoin an toàn không?
Không. Đó là sản phẩm của thị trường nước ngoài, không làm Bitcoin bớt rủi ro và không thay đổi pháp lý Việt Nam.
Có nước nào dùng Bitcoin làm tiền tệ không?
Một quốc gia nhỏ ở Trung Mỹ từng công nhận năm 2021, gặp nhiều khó khăn và sau đó điều chỉnh chính sách.
Tin tổ chức lớn mua Bitcoin có phải tín hiệu mua không?
Không. Quyết định của tổ chức không phải lời khuyên cho cá nhân, và nhiều tin loại này là tin đồn.
