Mạng Bitcoin không có máy chủ trung tâm. Nó gồm hàng chục nghìn nút kết nối ngang hàng, mỗi nút tự kiểm tra mọi giao dịch và khối theo cùng một bộ quy tắc, rồi chuyển tiếp cho các nút khác. Hiểu các thuật ngữ về nút giúp bạn biết ai thực sự giữ quy tắc của Bitcoin và mình đang tin vào ai khi dùng ví.
Bài viết là bảng thuật ngữ có giải thích về nút và mạng ngang hàng, từ các loại nút, quá trình đồng bộ, tới khác biệt giữa quy tắc đồng thuận và chính sách. Bài về nút đầy đủ và nút nhẹ đã có trên trang; ở đây chúng tôi mở rộng sang từ vựng mạng. Đây là kiến thức, không phải lời khuyên đầu tư.
Các loại nút
Nút đầy đủ (full node). Tải và kiểm tra toàn bộ khối và giao dịch theo mọi quy tắc đồng thuận.
Nút lưu trữ đầy đủ (archival). Nút đầy đủ giữ lại toàn bộ lịch sử khối, có thể cung cấp cho nút khác.
Nút cắt tỉa (pruned). Kiểm tra đầy đủ nhưng xoá khối cũ sau khi kiểm, tiết kiệm ổ đĩa.
Nút lắng nghe. Nhận kết nối đến từ nút khác, giúp mạng thêm phân tán.
Nút chỉ kết nối ra. Chỉ chủ động kết nối tới nút khác, không mở cổng nhận.
Ví nhẹ (SPV). Chỉ tải tiêu đề khối và dùng bằng chứng Merkle, tin vào nút khác về phần còn lại.
Ví kết nối máy chủ. Hỏi một máy chủ của bên khác về số dư và giao dịch.
Nút đào. Nút được thợ đào hoặc nhóm đào dùng để tạo khối mẫu.
Nút Lightning. Phần mềm quản lý kênh thanh toán, thường dựa trên một nút Bitcoin.
Nút trên thiết bị nhỏ. Nhiều người chạy nút trên máy tính nhỏ tiêu thụ ít điện.
Nút qua mạng ẩn danh. Chạy nút qua mạng che IP để bảo vệ vị trí.
Thuật ngữ về mạng và kết nối
Mạng ngang hàng (P2P). Các nút kết nối trực tiếp, không qua máy chủ trung tâm.
Peer. Một nút đang kết nối với nút của bạn.
Chuyển tiếp (relay). Nút gửi tiếp giao dịch, khối hợp lệ cho các peer.
Lan truyền (propagation). Quá trình giao dịch, khối lan ra toàn mạng.
Khối gọn (compact block). Cách gửi khối chỉ kèm mã rút gọn giao dịch, vì peer thường đã có giao dịch trong mempool.
Seed DNS. Danh sách khởi đầu giúp nút mới tìm peer đầu tiên.
Tấn công cô lập (eclipse). Kẻ gian bao vây một nút bằng các peer giả để cô lập nó.
Tấn công Sybil. Tạo nhiều danh tính giả để chiếm ưu thế trong mạng.
Cấm peer (ban). Nút ngắt và từ chối peer gửi dữ liệu không hợp lệ.
Băng thông. Lượng dữ liệu nút gửi nhận, có thể giới hạn.
Phiên bản giao thức. Các nút thông báo khả năng của mình khi kết nối.
Thuật ngữ về đồng bộ và kiểm tra
Đồng bộ ban đầu (IBD). Lần đầu tải và kiểm tra toàn bộ chuỗi khối từ khối nguyên thuỷ.
Tiêu đề trước (headers-first). Tải tiêu đề trước để biết chuỗi dài nhất, rồi tải khối song song.
Tập UTXO. Cơ sở dữ liệu các đầu ra chưa chi, nút dùng để kiểm tra giao dịch mới.
Chainstate. Thư mục lưu tập UTXO trong phần mềm nút.
Chuỗi có nhiều công việc nhất. Quy tắc chọn chuỗi chính theo tổng bằng chứng công việc, không phải theo số khối.
Assumevalid. Thiết lập mặc định bỏ qua kiểm chữ ký các khối cũ đã được nhiều người kiểm, vẫn kiểm các quy tắc khác.
Điểm kiểm tra. Mốc khối được ghi cứng trong mã ở giai đoạn trước, nay hạn chế dùng.
Tổ chức lại chuỗi. Khi nút chuyển sang nhánh có nhiều công việc hơn.
Khối không hợp lệ. Khối vi phạm quy tắc, bị nút từ chối dù có bằng chứng công việc.
Lập chỉ mục giao dịch. Tuỳ chọn lưu chỉ mục để tra mọi giao dịch, tốn thêm ổ đĩa.
Snapshot tập UTXO. Cách khởi động nhanh từ bản chụp, rồi kiểm lại lịch sử ở nền.
Quy tắc đồng thuận và chính sách: khác nhau thế nào
Quy tắc đồng thuận là những quy tắc mà mọi nút phải giống nhau, ví dụ không chi tiêu hai lần, không vượt lịch phát hành, chữ ký phải hợp lệ. Khối vi phạm bị từ chối hoàn toàn.
Chính sách là lựa chọn riêng của mỗi nút về việc chuyển tiếp và giữ giao dịch chưa xác nhận trong mempool, ví dụ phí tối thiểu, kích thước tối đa, loại script chuẩn.
Một giao dịch không chuẩn theo chính sách vẫn có thể hợp lệ theo đồng thuận nếu được thợ đào đưa thẳng vào khối. Ngược lại, giao dịch vi phạm đồng thuận thì không bao giờ được chấp nhận.
Phân biệt hai lớp này giúp hiểu nhiều cuộc tranh luận trong cộng đồng: thay đổi chính sách có thể làm ở từng nút, còn thay đổi đồng thuận cần sự đồng ý rộng rãi và quy trình nâng cấp cẩn thận.
Với người dùng, điều này giải thích vì sao đôi khi một giao dịch phí rất thấp không lan được trong mạng dù về nguyên tắc nó hợp lệ.
Vì sao nhiều người tự chạy nút
Chạy nút đầy đủ cho phép bạn tự kiểm tra mọi giao dịch mình nhận, không cần tin vào máy chủ của ai. Đây là cách duy nhất để chắc chắn không ai nói dối bạn về số dư hay về quy tắc.
Nút riêng cũng tốt hơn cho quyền riêng tư, vì ví hỏi nút của bạn thay vì hỏi máy chủ người khác về các địa chỉ bạn quan tâm.
Mỗi nút đầy đủ góp một phiếu im lặng cho bộ quy tắc mà nó chạy. Càng nhiều người tự kiểm tra, càng khó để một nhóm nhỏ áp đặt thay đổi.
Nhược điểm là cần ổ đĩa, băng thông và một chút kỹ năng. Nút cắt tỉa giúp giảm yêu cầu ổ đĩa đáng kể mà vẫn giữ khả năng kiểm tra đầy đủ.
Chạy nút không tạo ra thu nhập và không phải là đào. Nó là công cụ để tự kiểm chứng, không phải hoạt động kiếm tiền.
Một khối lan khắp mạng như thế nào
Khi một thợ đào tìm được khối, nút của họ gửi thông báo cho các peer. Mỗi peer nhận khối, tự kiểm tra toàn bộ quy tắc, và nếu hợp lệ thì chuyển tiếp cho peer của mình.
Nhờ khối gọn, phần lớn giao dịch trong khối đã có sẵn trong mempool của peer, nên chỉ cần gửi danh sách mã rút gọn. Khối lan khắp thế giới thường chỉ trong vài giây.
Lan truyền nhanh rất quan trọng: nếu khối lan chậm, khả năng hai thợ đào cùng tìm khối ở hai nơi tăng lên, tạo ra nhánh tạm thời và khối mồ côi.
Mỗi nút ở đây vừa là người kiểm tra vừa là người đưa tin. Không ai ra lệnh cho ai; mạng hoạt động nhờ mọi nút cùng tuân theo một bộ quy tắc chung.
Lưu ý an toàn khi tìm hiểu về nút
Chỉ tải phần mềm nút từ trang chính thức của dự án và kiểm chữ ký phát hành. Bản tải từ nguồn lạ có thể chứa mã độc.
Không mở cổng điều khiển từ xa của nút ra internet nếu không hiểu rõ mình đang làm gì. Cổng này cho phép điều khiển ví nếu ví được bật trong nút.
Cảnh giác với các "thiết bị nút cắm là chạy, nhận thưởng hằng tháng". Nút Bitcoin không trả thưởng; lời hứa như vậy thường là dấu hiệu lừa đảo hoặc nhầm lẫn với sản phẩm khác.
Nội dung này là kiến thức về cách mạng lưới vận hành, không phải lời khuyên đầu tư hay khuyến nghị sản phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Nút đầy đủ là gì?
Là phần mềm tải và tự kiểm tra toàn bộ khối và giao dịch theo mọi quy tắc đồng thuận, không cần tin vào ai khác.
Nút cắt tỉa có kém an toàn hơn nút đầy đủ không?
Nút cắt tỉa vẫn kiểm tra đầy đủ mọi khối, chỉ xoá dữ liệu cũ sau khi kiểm. Nó không cung cấp được khối cũ cho nút khác.
Đồng bộ ban đầu là gì?
Là lần đầu nút tải và kiểm tra toàn bộ lịch sử chuỗi khối từ khối nguyên thuỷ năm 2009, có thể mất nhiều giờ tới vài ngày.
Quy tắc đồng thuận khác chính sách thế nào?
Đồng thuận là quy tắc mọi nút phải giống nhau; chính sách là lựa chọn riêng của từng nút về chuyển tiếp và giữ giao dịch chưa xác nhận.
Chạy nút Bitcoin có được trả thưởng không?
Không. Nút đầy đủ không tạo thu nhập; lời hứa trả thưởng cho việc "chạy nút Bitcoin" là dấu hiệu cần cảnh giác.
