Khai thác, hay đào, là quá trình thợ đào gom giao dịch thành khối và cạnh tranh tìm bằng chứng công việc. Halving là sự kiện phần thưởng khối giảm một nửa sau mỗi 210.000 khối. Giao dịch coinbase là giao dịch đầu tiên của khối, nơi Bitcoin mới được tạo ra. Độ khó quyết định việc tìm khối khó tới mức nào và tự điều chỉnh mỗi 2.016 khối.
Bài viết là bảng thuật ngữ khai thác có giải thích, để bạn đọc tin tức và tài liệu kỹ thuật không bị rối. Các bài về bằng chứng công việc, độ khó và phần thưởng khối đã có trên trang; ở đây chúng tôi gom từ vựng lại một chỗ. Đây là kiến thức, không phải lời khuyên đầu tư hay hướng dẫn tham gia đào.
Thuật ngữ về phần thưởng và phát hành
Phần thưởng khối (block subsidy). Lượng Bitcoin mới được tạo trong mỗi khối, giảm dần theo lịch.
Halving. Phần thưởng giảm một nửa sau mỗi 210.000 khối, khoảng bốn năm một lần. Lần gần nhất vào năm 2024, đưa phần thưởng về 3,125 BTC.
Giao dịch coinbase. Giao dịch đầu tiên của khối, không có đầu vào thật, trả phần thưởng và phí cho thợ đào.
Coinbase data. Trường dữ liệu tự do trong giao dịch coinbase; khối nguyên thuỷ năm 2009 có một dòng tít báo ở đây.
Độ trưởng thành coinbase. Đầu ra coinbase phải chờ 100 khối mới được chi.
Tổng phí khối. Tổng phí của mọi giao dịch trong khối, cộng vào phần thưởng.
Doanh thu thợ đào. Phần thưởng khối cộng tổng phí.
Lịch phát hành. Tổng cung tiến tới gần 21 triệu BTC theo các lần halving.
Kỷ nguyên. Khoảng 210.000 khối giữa hai lần halving.
Phát hành cuối cùng. Theo lịch, phần thưởng về không vào khoảng năm 2140.
Nhóm đào chia thưởng. Cách nhóm phân phối doanh thu cho thành viên theo đóng góp.
Thuật ngữ về độ khó và bằng chứng công việc
Bằng chứng công việc (PoW). Bằng chứng rằng đã tốn công tính toán để tìm ra khối.
Mục tiêu (target). Hash tiêu đề khối phải nhỏ hơn giá trị này.
Độ khó (difficulty). Con số cho biết việc tìm khối khó tới đâu so với khối đầu tiên.
Điều chỉnh độ khó. Mỗi 2.016 khối, độ khó tính lại để giữ thời gian khối trung bình gần 10 phút.
Hashrate. Số phép băm mỗi giây, đo sức tính toán.
Nonce. Số thợ đào thay đổi để thử hash mới.
Extra nonce. Dữ liệu trong coinbase thay đổi khi nonce đã hết giá trị.
Khối mẫu (block template). Bản nháp khối mà nút chuẩn bị để thợ đào băm.
Thời gian khối. Khoảng cách giữa hai khối, trung bình khoảng 10 phút nhưng dao động lớn.
May rủi (variance). Tìm khối là ngẫu nhiên; thợ đào nhỏ có thể rất lâu không tìm được khối.
Tổng công việc chuỗi. Tổng bằng chứng công việc, dùng để chọn chuỗi chính.
Thuật ngữ về phần cứng và tổ chức
CPU, GPU. Bộ xử lý thông thường; từng dùng để đào ở giai đoạn đầu, nay không còn cạnh tranh.
ASIC. Mạch tích hợp chuyên dụng, chỉ làm một việc là băm SHA-256, cực kỳ hiệu quả.
Hiệu suất năng lượng. Lượng điện tiêu thụ cho mỗi đơn vị hashrate; quyết định khả năng cạnh tranh.
Nhóm đào (pool). Nhiều thợ đào gom sức tính toán, chia thưởng theo đóng góp, giảm may rủi.
Share. Lời giải dễ hơn mục tiêu thật, dùng để đo đóng góp của thành viên trong nhóm.
Người điều hành nhóm. Bên chọn giao dịch và tạo khối mẫu cho cả nhóm.
Giao thức nhóm đào. Giao thức liên lạc giữa máy đào và nhóm; phiên bản mới cho phép thợ đào tự chọn giao dịch.
Đào đơn lẻ (solo). Tự đào không qua nhóm, chịu may rủi rất lớn.
Trang trại đào. Cơ sở tập trung nhiều máy đào, cần điện và làm mát.
Tập trung hoá nhóm đào. Mối lo khi vài nhóm lớn chiếm phần lớn hashrate.
Đào ích kỷ (selfish mining). Chiến lược giữ khối không công bố để giành lợi thế, được nghiên cứu về lý thuyết.
Hiểu lầm hay gặp về khai thác
Nhiều người nghĩ thợ đào "giải bài toán" theo nghĩa trí tuệ. Thực ra họ thử ngẫu nhiên hàng tỷ tỷ lần; không có lối tắt toán học nào.
Có người nghĩ thợ đào kiểm soát Bitcoin. Họ chỉ tạo khối theo quy tắc; nút đầy đủ từ chối khối vi phạm, và thợ đào không thể thay đổi lịch phát hành.
Có người nghĩ có thể đào Bitcoin trên điện thoại hay máy tính ở nhà để có thu nhập. Với độ khó hiện nay, thiết bị phổ thông gần như không có cơ hội tìm khối; các ứng dụng "đào trên điện thoại" thường là quảng cáo hoặc lừa đảo.
Có người nghĩ halving chắc chắn làm giá tăng. Không có quy luật nào như vậy; mọi tuyên bố chắc chắn về giá đều là suy đoán.
Có người nghĩ "gói đào đám mây" là cách đào an toàn với lãi cố định. Lời hứa lãi cố định trong một hoạt động có thu nhập biến động là dấu hiệu lừa đảo phổ biến.
Đọc tin tức về khai thác cho đúng
Tin "hashrate đạt đỉnh" mô tả sức tính toán bảo vệ mạng tăng lên, không phải tín hiệu giá. Tin "độ khó tăng" nghĩa là việc tìm khối khó hơn để giữ nhịp 10 phút.
Tin "thợ đào bán ra" hay "thợ đào đầu hàng" thường mang tính suy đoán thị trường. Chúng tôi không bình luận về chuyện đó vì nó không thuộc phạm vi kiến thức kỹ thuật.
Tin về năng lượng khai thác cần được đọc kỹ: con số ước tính có biên sai số lớn, và các nghiên cứu khác nhau dùng phương pháp khác nhau.
Hiểu thuật ngữ giúp bạn tách thông tin kỹ thuật khỏi lời quảng cáo và suy đoán. Đây là kiến thức, không phải lời khuyên đầu tư hay khuyến nghị tham gia đào.
Một vòng đào diễn ra thế nào
Nút của nhóm đào theo dõi mempool, chọn các giao dịch phí cao nhất vừa với giới hạn khối, rồi tạo khối mẫu gồm giao dịch coinbase, danh sách giao dịch và tiêu đề khối.
Khối mẫu được gửi xuống hàng nghìn máy ASIC. Mỗi máy thay đổi nonce và extra nonce, băm tiêu đề liên tục, và gửi về share mỗi khi tìm được kết quả dưới một ngưỡng dễ hơn.
Khi một share tình cờ thoả cả mục tiêu thật của mạng, nhóm đã tìm được khối. Khối được phát ra mạng ngay lập tức, các nút kiểm tra và chấp nhận, rồi mọi thợ đào chuyển sang làm khối tiếp theo.
Nếu một nhóm khác tìm được khối trước, toàn bộ công việc trên khối mẫu cũ bị bỏ, và vòng mới bắt đầu với hash khối trước mới. Không có khái niệm "đào được một nửa".
Toàn bộ vòng này lặp lại trung bình mỗi 10 phút, ngày đêm, từ năm 2009 tới nay.
Vì sao khai thác quan trọng với an ninh
Mỗi khối được đào là một lớp bảo vệ thêm cho các giao dịch trước đó. Muốn sửa lịch sử, kẻ tấn công phải làm lại công việc của tất cả khối phía sau, nhanh hơn phần còn lại của mạng.
Tổng chi phí năng lượng và phần cứng mà thợ đào bỏ ra chính là cái giá mà kẻ tấn công phải vượt qua. Vì vậy, khai thác vừa là cơ chế phát hành vừa là cơ chế an ninh.
Điều chỉnh độ khó giữ cho nhịp ra khối ổn định bất kể bao nhiêu thợ đào tham gia hay rời đi. Đây là một trong những thiết kế quan trọng nhất trong sách trắng năm 2008.
Hiểu điều này giúp thấy vì sao các thuật ngữ như hashrate, độ khó, halving thường đi cùng nhau trong mọi thảo luận về an ninh dài hạn của Bitcoin.
Câu hỏi thường gặp
Halving là gì?
Là sự kiện phần thưởng khối giảm một nửa sau mỗi 210.000 khối, khoảng bốn năm một lần. Lần gần nhất năm 2024 đưa phần thưởng về 3,125 BTC.
Giao dịch coinbase là gì?
Là giao dịch đầu tiên trong mỗi khối, không có đầu vào thật, dùng để trả phần thưởng khối và phí cho thợ đào. Không liên quan tới bất kỳ công ty nào cùng tên.
Nhóm đào hoạt động thế nào?
Nhiều thợ đào gom sức tính toán, nộp share để đo đóng góp, và chia doanh thu khi nhóm tìm được khối, giúp giảm may rủi.
ASIC là gì?
Là phần cứng chuyên dụng chỉ làm việc băm SHA-256, hiệu quả hơn rất nhiều so với CPU hay GPU.
Có nên đào Bitcoin bằng máy tính ở nhà không?
Bài viết không khuyến nghị. Với độ khó hiện nay, thiết bị phổ thông gần như không có cơ hội tìm khối; hãy cảnh giác các lời mời đào hứa thu nhập.
