Bitcoin mới chỉ được tạo ra qua phần thưởng khối, trao cho thợ đào tìm ra mỗi khối hợp lệ. Phần thưởng bắt đầu từ năm mươi bitcoin mỗi khối khi mạng lưới ra đời năm 2009, và giảm một nửa sau mỗi hai trăm mười nghìn khối, tức khoảng bốn năm một lần. Cộng toàn bộ chuỗi phần thưởng đó lại, tổng lượng bitcoin tiến gần nhưng không bao giờ vượt quá khoảng hai mươi mốt triệu. Đến nay, phần lớn tổng cung đã được phát hành, và phần còn lại sẽ nhỏ giọt trong hơn một thế kỷ nữa.
Bài viết này làm rõ phép tính, ai là người bảo đảm luật phát hành, và vì sao sự khan hiếm được lập trình không đồng nghĩa với giá trị được bảo đảm. Đây là kiến thức về cơ chế, không phải lập luận để mua hay nắm giữ.
Bitcoin mới đến từ đâu
Trong mỗi khối, giao dịch đầu tiên là một giao dịch đặc biệt gọi là giao dịch coinbase. Giao dịch này không có đầu vào thật, không chi tiêu bitcoin nào cả, mà tạo ra bitcoin mới, trả cho địa chỉ do thợ đào chọn.
Số bitcoin trong giao dịch coinbase được phép bằng phần thưởng khối theo lịch, cộng với tổng phí của các giao dịch nằm trong khối. Nếu thợ đào ghi nhiều hơn, khối không hợp lệ và bị mọi nút đầy đủ từ chối.
Bitcoin từ giao dịch coinbase phải chờ một trăm khối mới được chi tiêu. Quy tắc này phòng trường hợp khối bị thay thế trong một lần tái tổ chức chuỗi, khiến bitcoin mới đó biến mất.
Ngoài giao dịch coinbase, không có cách nào khác để tạo bitcoin. Không có quỹ dự trữ, không có lượng phát hành trước cho nhóm sáng lập theo luật giao thức, không có ai được quyền in thêm.
Phép tính hai mươi mốt triệu
Hai trăm mười nghìn khối đầu tiên, mỗi khối thưởng năm mươi bitcoin, tổng cộng mười triệu năm trăm nghìn bitcoin, tức một nửa tổng cung. Hai trăm mười nghìn khối tiếp theo, mỗi khối hai mươi lăm, thêm năm triệu hai trăm năm mươi nghìn. Cứ thế, mỗi giai đoạn phát hành một nửa giai đoạn trước.
Đây là một cấp số nhân giảm dần với tổng tiến gần hai mươi mốt triệu. Vì phần thưởng được tính bằng đơn vị nhỏ nhất là satoshi, và phép chia đôi làm tròn xuống, tổng cung thực tế hơi thấp hơn hai mươi mốt triệu một chút.
Các lần halving đã diễn ra vào các năm 2012, 2016, 2020 và 2024, đưa phần thưởng từ năm mươi xuống hai mươi lăm, mười hai phẩy năm, sáu phẩy hai mươi lăm, rồi ba phẩy một trăm hai mươi lăm bitcoin mỗi khối.
Theo lịch, phần thưởng sẽ giảm đến mức nhỏ hơn một satoshi vào khoảng năm 2140. Từ đó trở đi, không còn bitcoin mới, và thợ đào chỉ còn thu nhập từ phí giao dịch.
Ai bảo đảm con số đó
Không có tổ chức nào hứa hẹn tổng cung hai mươi mốt triệu. Con số đó là hệ quả của luật đồng thuận mà mỗi nút đầy đủ tự kiểm tra.
Khi nhận một khối, nút tính phần thưởng được phép theo chiều cao khối, cộng phí giao dịch, rồi so với giao dịch coinbase. Vượt quá là từ chối. Không cần tin ai, chỉ cần chạy phần mềm.
Muốn thay đổi lịch phát hành, phải thuyết phục gần như toàn bộ những người chạy nút cập nhật phần mềm với luật mới. Những người không cập nhật sẽ tiếp tục coi khối vi phạm lịch cũ là không hợp lệ, dẫn đến chia tách chuỗi.
Vì giới hạn tổng cung là một trong những đặc điểm được cộng đồng coi trọng nhất, khả năng thay đổi nó được đánh giá là cực kỳ thấp. Nhưng về nguyên tắc, đó là đồng thuận xã hội cộng với kỹ thuật, không phải định luật vật lý.
Bitcoin bị mất vĩnh viễn
Tổng cung được phát hành không bằng tổng cung có thể sử dụng. Một lượng bitcoin đáng kể được cho là đã mất vĩnh viễn: khoá bí mật bị mất, ổ cứng bị vứt, chủ sở hữu qua đời không để lại thông tin, gửi nhầm đến địa chỉ không ai có khoá.
Không ai biết chính xác bao nhiêu bitcoin đã mất, vì một địa chỉ lâu không hoạt động có thể chỉ là chủ sở hữu đang giữ yên. Các ước tính khác nhau rất nhiều tuỳ phương pháp.
Phần thưởng của khối nguyên thuỷ là một trường hợp đặc biệt: vì cách mã nguồn ban đầu được viết, năm mươi bitcoin trong khối đầu tiên không thể chi tiêu được.
Bitcoin bị mất không quay lại lưu thông và không được phát hành bù. Đây là một khía cạnh mà người ta hay nhắc khi bàn về khan hiếm, nhưng cũng là lời nhắc về rủi ro tự lưu ký.
Lịch phát hành và an ninh mạng lưới
Phần thưởng khối không chỉ là cách phát hành tiền, mà còn là khoản trả cho thợ đào để giữ an ninh mạng lưới. Khi phần thưởng giảm dần, câu hỏi đặt ra là thợ đào sẽ sống bằng gì.
Câu trả lời theo thiết kế là phí giao dịch. Khi phần thưởng nhỏ đi, phí giao dịch phải đóng vai trò lớn hơn trong thu nhập của thợ đào. Liệu phí có đủ lớn để duy trì mức an ninh hiện tại hay không là một trong những câu hỏi mở được tranh luận nghiêm túc trong cộng đồng.
Có người cho rằng nhu cầu ghi vào không gian khối có hạn sẽ giữ phí ở mức đủ. Có người lo ngại an ninh có thể suy giảm trong dài hạn. Chưa ai có câu trả lời chắc chắn.
Chúng tôi sẽ quay lại câu hỏi này trong bài hết Bitcoin thì thợ đào sống bằng gì ở danh mục hiểu lầm phổ biến.
Những con số và quy tắc phát hành cần nhớ
Phần thưởng ban đầu Năm mươi bitcoin mỗi khối từ khối nguyên thuỷ năm 2009.
Chu kỳ halving Sau mỗi 210.000 khối, khoảng bốn năm, phần thưởng giảm một nửa.
Các lần halving đã qua Năm 2012, 2016, 2020 và 2024.
Phần thưởng hiện tại 3,125 bitcoin mỗi khối kể từ halving năm 2024.
Tổng cung tối đa Tiến gần nhưng không vượt khoảng 21 triệu, thực tế hơi thấp hơn do làm tròn.
Đơn vị nhỏ nhất Một satoshi bằng một phần trăm triệu bitcoin; phần thưởng tính theo satoshi.
Giao dịch coinbase Giao dịch đầu tiên của mỗi khối, nơi bitcoin mới được tạo ra.
Thời gian chờ coinbase Bitcoin mới phải chờ 100 khối mới được chi tiêu.
Mốc kết thúc phát hành Khoảng năm 2140, khi phần thưởng nhỏ hơn một satoshi.
Người kiểm tra Mỗi nút đầy đủ tự tính và từ chối khối vượt phần thưởng cho phép.
Bitcoin bị mất Không được phát hành bù, số lượng chính xác không ai biết.
Không có phát hành trước Giao thức không dành sẵn lượng bitcoin cho ai trước khi mạng chạy.
Khan hiếm không phải là bảo đảm
Sự khan hiếm lập trình thường được dùng như một lập luận về giá trị: lượng có hạn, nhu cầu tăng thì giá phải tăng. Lập luận này bỏ qua một vế quan trọng: khan hiếm chỉ có ý nghĩa khi có nhu cầu, và nhu cầu thì không ai bảo đảm.
Có vô số thứ khan hiếm mà không có giá trị đáng kể. Có cả hàng nghìn tài sản mã hoá khác cũng có tổng cung cố định, phần lớn đã mất gần hết giá trị.
Ngoài ra, giá thị trường của bitcoin biến động rất mạnh, kể cả khi lịch phát hành không đổi. Lịch phát hành là thứ đoán trước được, giá cả thì không.
Vì vậy, hãy hiểu lịch phát hành như một đặc điểm thiết kế đáng chú ý, không phải lời hứa. Những ai dùng sự khan hiếm để thúc giục bạn mua ngay đang bỏ qua nửa còn lại của câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Bitcoin mới được tạo ra như thế nào?
Chỉ qua giao dịch coinbase trong mỗi khối, trả phần thưởng khối theo lịch cộng phí giao dịch cho thợ đào.
Vì sao tổng cung là khoảng 21 triệu?
Vì phần thưởng bắt đầu từ 50 và giảm một nửa sau mỗi 210.000 khối, tạo cấp số nhân giảm dần có tổng tiến gần 21 triệu.
Ai bảo đảm không ai in thêm Bitcoin?
Mỗi nút đầy đủ tự kiểm tra phần thưởng trong từng khối và từ chối khối vượt quá mức cho phép.
Khi nào phát hành hết Bitcoin?
Theo lịch, khoảng năm 2140 phần thưởng sẽ nhỏ hơn một satoshi và không còn bitcoin mới.
Khan hiếm có làm giá Bitcoin chắc chắn tăng không?
Không. Khan hiếm chỉ có ý nghĩa khi có nhu cầu, mà nhu cầu không ai bảo đảm. Giá có thể biến động rất mạnh.
