Bitcoin là một hệ thống tiền điện tử ngang hàng. Nói đầy đủ hơn, đó là một mạng lưới máy tính mở mà bất kỳ ai cũng có thể tham gia, cùng giữ một sổ cái công khai ghi lại mọi giao dịch, dùng chữ ký số để chứng minh quyền chi tiêu, dùng bằng chứng công việc để thống nhất thứ tự giao dịch mà không cần bên trung gian, và tuân theo một lịch phát hành cố định được viết sẵn trong luật đồng thuận. Đơn vị tài sản lưu chuyển trong mạng lưới cũng gọi là bitcoin, viết thường, ký hiệu BTC.
Định nghĩa này nghe dài, nhưng mỗi cụm từ trong đó đều mang một ý nghĩa kỹ thuật cụ thể. Bài viết tách từng mảnh ra để bạn hiểu Bitcoin là gì, và cũng hiểu nó không phải là gì. Đây là bài kiến thức, không phải lời khuyên mua, bán hay nắm giữ; tài sản mã hoá có rủi ro rất cao, có thể mất toàn bộ giá trị.
Bitcoin là bốn thứ cùng một lúc
Khi người ta nói Bitcoin, họ có thể đang nói về một trong bốn thứ khác nhau, và sự lẫn lộn giữa chúng là nguồn gốc của rất nhiều hiểu lầm.
Thứ nhất, Bitcoin là một giao thức, tức bộ luật quy định một giao dịch hợp lệ trông như thế nào, một khối hợp lệ cần những gì, phần thưởng khối là bao nhiêu. Bộ luật này không nằm trong một văn bản pháp lý mà nằm trong chính phần mềm mà các máy tính tham gia chạy.
Thứ hai, Bitcoin là một mạng lưới, gồm hàng nghìn máy tính độc lập trên khắp thế giới, gọi là nút, liên lạc với nhau trực tiếp để truyền giao dịch và khối. Không có máy chủ trung tâm nào mà tắt đi thì mạng ngừng.
Thứ ba, Bitcoin là một sổ cái, chuỗi các khối nối với nhau từ khối đầu tiên năm 2009 đến nay, mỗi nút đầy đủ giữ một bản sao. Cuốn sổ này ghi lại toàn bộ lịch sử chuyển giao.
Thứ tư, bitcoin là một đơn vị tài sản, thứ được ghi trong sổ cái và chuyển từ người này sang người khác. Khi bạn đọc tin về bitcoin, phần lớn là đang nói về đơn vị này, trong khi phần lớn giá trị kỹ thuật lại nằm ở ba thứ đầu.
Ngang hàng nghĩa là gì
Chữ ngang hàng, tiếng Anh là peer-to-peer, có nghĩa là các máy tính tham gia mạng lưới có vai trò ngang nhau, không có máy nào là chủ, máy nào là khách. Mỗi nút nhận dữ liệu từ những nút nó kết nối, kiểm tra theo luật, rồi chuyển tiếp.
Trong hệ thống ngân hàng, khi bạn chuyển tiền, lệnh của bạn đi đến máy chủ của ngân hàng, ngân hàng kiểm tra số dư, rồi ghi nợ tài khoản bạn và ghi có tài khoản người nhận. Ngân hàng là trung tâm, là người giữ sổ duy nhất.
Trong Bitcoin, giao dịch của bạn được phát tán đến các nút, mỗi nút tự kiểm tra, và cuối cùng được một thợ đào đưa vào khối. Không có bên nào giữ quyền duy nhất được ghi sổ hay từ chối giao dịch hợp lệ một cách lâu dài.
Chính tính ngang hàng làm cho Bitcoin khó bị tắt và khó bị kiểm duyệt. Nhưng nó cũng có nghĩa là không có bên nào để khiếu nại khi bạn gửi nhầm, không có tổng đài, không có nút hoàn tác.
Sách trắng Bitcoin, công bố năm 2008, có tiêu đề nói rõ tinh thần này: một hệ thống tiền điện tử ngang hàng. Mục tiêu ban đầu là cho phép thanh toán trực tuyến gửi thẳng từ bên này sang bên kia mà không đi qua tổ chức tài chính.
Chữ ký số: ai được chi tiêu
Mỗi lượng bitcoin trong sổ cái được khoá bởi một điều kiện, phổ biến nhất là phải có chữ ký số hợp lệ từ một khoá bí mật nhất định. Ai giữ khoá bí mật thì tạo được chữ ký, tức là chi tiêu được.
Khoá bí mật là một con số rất lớn chọn ngẫu nhiên. Từ đó, bằng mật mã đường cong elliptic, người ta tính ra khoá công khai, và từ khoá công khai rút gọn thành địa chỉ. Chiều tính toán chỉ đi một chiều: từ địa chỉ không suy ngược được khoá bí mật.
Khi bạn chi tiêu, ví dùng khoá bí mật ký lên giao dịch. Mọi nút dùng khoá công khai để kiểm tra chữ ký mà không bao giờ cần biết khoá bí mật. Đây là cách Bitcoin xác lập quyền sở hữu mà không cần danh tính, không cần tài khoản, không cần ai cấp phép.
Hệ quả quan trọng: trong Bitcoin, quyền với tài sản đồng nghĩa với việc nắm khoá. Mất khoá thì không ai cấp lại được, lộ khoá thì ai cũng chi tiêu được. Đây là lý do bảo mật khoá là chủ đề trung tâm của cả một danh mục trên trang này.
Bằng chứng công việc: thống nhất thứ tự
Chữ ký số giải quyết câu hỏi ai được chi tiêu, nhưng chưa giải quyết được câu hỏi giao dịch nào đến trước. Nếu một người ký hai giao dịch chi tiêu cùng một lượng bitcoin cho hai người khác nhau, mạng lưới cần một cách để thống nhất chỉ một giao dịch được tính.
Bitcoin giải bài toán này bằng bằng chứng công việc. Thợ đào gom giao dịch thành khối, rồi thử băm khối với các giá trị khác nhau cho đến khi dấu vân tay của khối nhỏ hơn một ngưỡng. Việc tìm ra rất tốn công tính toán, nhưng kiểm tra thì chỉ cần một phép băm.
Khối hợp lệ được nối vào chuỗi, và các nút coi chuỗi có tổng công việc tích luỹ lớn nhất là lịch sử đúng. Muốn viết lại một giao dịch cũ, kẻ gian phải làm lại công việc của khối đó và mọi khối sau, nhanh hơn phần còn lại của mạng lưới cộng lại.
Như vậy, bằng chứng công việc biến việc thống nhất lịch sử thành một cuộc cạnh tranh có chi phí vật lý thật, và làm cho việc gian lận trở nên đắt hơn việc trung thực.
Lịch phát hành cố định
Bitcoin mới chỉ được tạo ra qua phần thưởng khối, trao cho thợ đào tìm ra khối. Khi mạng lưới bắt đầu, phần thưởng là năm mươi bitcoin mỗi khối. Cứ sau hai trăm mười nghìn khối, khoảng bốn năm, phần thưởng giảm một nửa, sự kiện gọi là halving.
Cộng tất cả phần thưởng theo lịch đó, tổng lượng bitcoin sẽ tiến gần nhưng không vượt quá khoảng hai mươi mốt triệu. Con số này không phải lời hứa của một tổ chức, mà là hệ quả của luật mà mọi nút đều kiểm tra. Một khối tự trao cho mình nhiều phần thưởng hơn quy định sẽ bị từ chối.
Lịch phát hành cố định là một trong những đặc điểm khiến Bitcoin khác hẳn tiền do ngân hàng trung ương phát hành. Có người coi đó là ưu điểm, có người cho rằng nó làm Bitcoin không phù hợp với vai trò tiền tệ. Chúng tôi sẽ bàn kỹ ở bài so sánh với vàng và tiền pháp định.
Lưu ý rằng lịch phát hành là đặc điểm kỹ thuật, không phải lời bảo đảm về giá trị. Không đặc điểm nào của giao thức hứa hẹn điều gì về giá.
Những điều Bitcoin không phải
Bitcoin không phải một công ty Không có trụ sở, giám đốc hay cổ đông; phần mềm được phát triển mở bởi nhiều người, không ai có quyền ra lệnh cho mạng lưới.
Bitcoin không phải một tài khoản Không có chuyện đăng ký, quên mật khẩu rồi lấy lại; chỉ có khoá và những lượng bitcoin bị khoá bởi điều kiện.
Bitcoin không phải ẩn danh tuyệt đối Mọi giao dịch đều công khai trên sổ cái; địa chỉ không mang tên, nhưng có thể bị liên kết với danh tính qua nhiều cách.
Bitcoin không phải phương tiện thanh toán hợp pháp ở Việt Nam Pháp luật Việt Nam không coi tài sản mã hoá là tiền hay phương tiện thanh toán.
Bitcoin không phải sản phẩm đầu tư có bảo đảm Không có lãi suất, không có bảo hiểm tiền gửi, giá có thể biến động rất mạnh.
Bitcoin không phải một đồng coin trên một nền tảng khác Nó có blockchain riêng, luật đồng thuận riêng, không phải mã thông báo phát hành trên chuỗi khác.
Bitcoin không thể bị in thêm tuỳ ý Lượng phát hành do luật đồng thuận quy định và được mọi nút kiểm tra.
Bitcoin không phải chỉ có một phần mềm Có nhiều phần mềm triển khai giao thức, dù phần lớn nút chạy một bản phổ biến nhất.
Bitcoin không phải không thể thay đổi Luật có thể được nâng cấp, nhưng chỉ khi đạt đồng thuận rất rộng, và quá trình thường kéo dài nhiều năm.
Bitcoin không phải không bao giờ lỗi Phần mềm từng có lỗi nghiêm trọng và đã được vá; an toàn là kết quả của việc rà soát liên tục.
Bitcoin không phải đa cấp Giao thức không trả thưởng cho việc rủ người; nhưng nhiều mô hình đa cấp đội lốt Bitcoin để lừa đảo.
Bitcoin không phải thứ cần tin một người Ý tưởng cốt lõi là kiểm chứng được thay vì phải tin, dù trên thực tế phần lớn người dùng vẫn tin vào phần mềm và dịch vụ họ dùng.
Một câu định nghĩa để mang theo
Gói tất cả lại, có thể nói ngắn gọn: Bitcoin là một sổ cái công khai do một mạng lưới ngang hàng cùng giữ, nơi quyền chi tiêu được chứng minh bằng chữ ký số, thứ tự giao dịch được thống nhất bằng bằng chứng công việc, và lượng phát hành được quy định cứng trong luật mà mọi nút kiểm tra.
Mỗi bài viết tiếp theo trên trang này sẽ đào sâu vào một phần của câu định nghĩa đó: bài toán chi tiêu hai lần mà Bitcoin giải quyết, lịch phát hành và sự khan hiếm, cách phân loại Bitcoin, so sánh với vàng và tiền pháp định, và cách đếm đơn vị.
Hiểu định nghĩa kỹ thuật là bước đầu tiên để nhìn Bitcoin một cách tỉnh táo, không bị cuốn bởi những lời quảng cáo hay những nỗi sợ thiếu căn cứ.
Nhắc lại một lần nữa: bài viết nhằm giải thích công nghệ, không khuyến nghị bất kỳ hành động mua bán nào.
Câu hỏi thường gặp
Bitcoin và bitcoin khác nhau thế nào?
Viết hoa thường chỉ giao thức và mạng lưới, viết thường chỉ đơn vị tài sản lưu chuyển trong mạng, ký hiệu BTC.
Ai điều hành Bitcoin?
Không ai điều hành theo nghĩa công ty. Mạng lưới vận hành theo luật đồng thuận mà các nút độc lập tự kiểm tra.
Vì sao Bitcoin cần bằng chứng công việc?
Để mạng lưới thống nhất thứ tự giao dịch, ngăn chi tiêu hai lần mà không cần bên trung gian giữ sổ.
Tổng cung Bitcoin là bao nhiêu?
Tiến gần nhưng không vượt quá khoảng 21 triệu bitcoin, do lịch phần thưởng khối giảm một nửa sau mỗi 210.000 khối.
Bitcoin có phải tiền hợp pháp ở Việt Nam không?
Không. Tài sản mã hoá không phải tiền và không phải phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam.
