Một bitcoin chia được thành một trăm triệu đơn vị nhỏ nhất, gọi là satoshi, đặt theo tên người tạo ra Bitcoin dưới bút danh Satoshi Nakamoto. Trong giao thức, mọi số lượng thực chất được lưu dưới dạng số nguyên satoshi; BTC với tám chữ số thập phân chỉ là cách hiển thị cho con người đọc. Hiểu cách đếm này giúp bạn đọc đúng số lượng, đọc đúng mức phí, và tránh những lỗi gõ nhầm có thể gây mất mát không đảo ngược được.
Bài viết giải thích các đơn vị, cách giao thức lưu số, cách đọc phí, và những lỗi đếm hay gặp. Đây là kiến thức kỹ thuật, không phải hướng dẫn giao dịch.
Từ BTC đến satoshi
Đơn vị lớn nhất thường dùng là bitcoin, ký hiệu BTC, đôi khi viết XBT trong một số hệ thống. Một BTC bằng một trăm triệu satoshi, nghĩa là một satoshi bằng không phẩy không không không không không không không một BTC, tám chữ số sau dấu phẩy.
Giữa hai đơn vị này có vài đơn vị trung gian ít dùng hơn: mili bitcoin, mBTC, bằng một phần nghìn BTC, tức một trăm nghìn satoshi; và micro bitcoin, μBTC, còn được gọi là bit, bằng một phần triệu BTC, tức một trăm satoshi.
Trong cộng đồng, satoshi thường được gọi tắt là sat. Nhiều ví cho phép chọn hiển thị theo BTC hay theo sat.
Việc chọn đơn vị chỉ là chuyện hiển thị. Con số thật trong giao dịch luôn là số nguyên satoshi.
Giao thức lưu số lượng thế nào
Trong cấu trúc dữ liệu của giao dịch Bitcoin, mỗi đầu ra có một trường giá trị là số nguyên tám byte, đơn vị satoshi. Không có số thập phân, không có làm tròn ở tầng giao thức.
Cách lưu bằng số nguyên tránh được lỗi làm tròn số thực vốn hay gặp trong lập trình. Mọi phép cộng trừ để kiểm tra tổng đầu vào bằng tổng đầu ra cộng phí đều chính xác tuyệt đối.
Luật đồng thuận cũng quy định không đầu ra nào được vượt quá tổng cung tối đa, và tổng đầu ra không được vượt tổng đầu vào, trừ giao dịch coinbase.
Vì vậy, khi ví hiển thị 0,01234567 BTC, giao thức thật ra đang lưu số nguyên 1.234.567 satoshi. Một con số BTC có nhiều hơn tám chữ số thập phân là không tồn tại trên chuỗi; nếu một trang nào đó hiện như vậy, đó là cách hiển thị của trang, không phải dữ liệu thật.
Phí tính theo satoshi trên byte ảo
Phí giao dịch Bitcoin không phụ thuộc số lượng bitcoin bạn chuyển, mà phụ thuộc vào dung lượng dữ liệu giao dịch chiếm trong khối. Chuyển một lượng lớn hay nhỏ, nếu cấu trúc giao dịch giống nhau, phí có thể như nhau.
Sau nâng cấp SegWit, dung lượng được đo bằng đơn vị trọng lượng, và quy đổi ra byte ảo, viết tắt vB. Mức phí thường được biểu diễn bằng satoshi trên mỗi byte ảo, viết sat/vB.
Ví dụ một giao dịch có kích thước khoảng một trăm bốn mươi byte ảo, mức phí mười sat/vB, thì tổng phí khoảng một nghìn bốn trăm satoshi. Con số cụ thể tuỳ loại địa chỉ, số đầu vào, đầu ra.
Hiểu điều này giúp bạn thấy vì sao một giao dịch gom nhiều đầu vào nhỏ có thể tốn phí cao: mỗi đầu vào làm giao dịch lớn thêm.
Bụi và đầu ra quá nhỏ
Có những lượng bitcoin nhỏ đến mức phí để chi tiêu chúng còn lớn hơn giá trị của chúng. Cộng đồng gọi đó là bụi.
Phần mềm nút phổ biến có quy tắc không chuyển tiếp những giao dịch tạo đầu ra nhỏ hơn một ngưỡng nhất định, gọi là ngưỡng bụi, để tránh sổ cái bị đầy những đầu ra không bao giờ được tiêu. Đây là quy tắc chuyển tiếp của phần mềm, không phải luật đồng thuận.
Kẻ gian đôi khi gửi những lượng bụi đến nhiều địa chỉ để theo dõi khi chủ ví gom chúng lại với đầu vào khác, từ đó liên kết các địa chỉ. Kiểu này gọi là tấn công bụi.
Một số ví cho phép đánh dấu không tiêu những đầu ra lạ để tránh bị liên kết.
Những lỗi đếm hay gặp và cách tránh
Nhầm số chữ số thập phân Gõ thiếu hoặc thừa một số không có thể khiến số lượng lệch mười lần; luôn đọc lại bằng cả hai đơn vị.
Nhầm BTC với sat Một số ví hiển thị sat mặc định; kiểm tra đơn vị trước khi xác nhận.
Nhầm dấu phẩy và dấu chấm Cách viết số thập phân khác nhau giữa các ngôn ngữ dễ gây hiểu sai.
Quên trừ phí Gửi toàn bộ số dư mà không chọn chế độ trừ phí có thể khiến giao dịch không tạo được.
Đặt phí theo tổng chứ không theo sat/vB Phí đúng phụ thuộc kích thước giao dịch, không phụ thuộc số lượng chuyển.
Đặt phí quá cao do gõ nhầm Đã có trường hợp người dùng trả phí rất lớn vì nhầm đơn vị; ví tốt thường cảnh báo.
Bỏ qua tiền thối Giao dịch dùng nguyên đầu vào, phần thừa về địa chỉ thối; ví lo việc này, nhưng ví lỗi có thể bỏ sót.
Tin số dư trên ảnh chụp Số dư chỉ đúng khi kiểm tra trên chuỗi; ảnh chụp có thể bị chỉnh sửa.
Nhầm bitcoin với tài sản khác cùng tên Có những chuỗi tách ra từ Bitcoin mang tên gần giống; kiểm tra đúng mạng lưới.
Gửi trên mạng lưới khác Một số dịch vụ hỗ trợ nhiều mạng; chọn sai mạng có thể làm mất tài sản.
Đếm theo giá trị tiền pháp định Giá trị quy đổi thay đổi liên tục; số satoshi mới là số đúng trên chuỗi.
Đọc to số lượng khi bị gọi điện hướng dẫn Kẻ gian hay hướng dẫn qua điện thoại để bạn gõ theo; không chuyển tài sản theo chỉ dẫn của người lạ.
Ký hiệu, cách viết và thói quen đọc số
Trong văn bản, bitcoin thường được viết tắt là BTC. Ký hiệu chữ B có hai gạch dọc được nhiều người dùng, nhưng không phải là ký hiệu tiền tệ chính thức của bất kỳ quốc gia nào. Satoshi thường viết tắt là sat, số nhiều trong tiếng Anh là sats.
Ở Việt Nam, dấu phẩy thường dùng làm dấu thập phân và dấu chấm để tách hàng nghìn, ngược với cách viết tiếng Anh. Khi đọc tài liệu nước ngoài hay giao diện ví tiếng Anh, 0.001 BTC là một phần nghìn bitcoin, còn 1,000 sats là một nghìn satoshi. Lẫn hai quy ước này là nguồn gốc của nhiều nhầm lẫn.
Một thói quen tốt là đọc mọi số lượng bằng cả hai đơn vị trước khi xác nhận. Ví dụ 0,001 BTC cũng là 100.000 sat. Nếu hai cách đọc không khớp với ý định của bạn, dừng lại.
Thói quen thứ hai là không bao giờ gõ số lượng theo lời đọc của người khác qua điện thoại hay tin nhắn. Kẻ gian rất hay dùng cách này để khiến nạn nhân tự tay chuyển tài sản.
Thói quen thứ ba là coi màn hình xác nhận cuối cùng của ví, hoặc màn hình của ví phần cứng, là nguồn sự thật duy nhất. Những gì hiện trên trang web, trong ứng dụng nhắn tin hay trên ảnh chụp đều có thể sai.
Vì sao chia nhỏ quan trọng
Khả năng chia đến một phần trăm triệu cho phép Bitcoin biểu diễn những lượng rất nhỏ. Điều này có ý nghĩa kỹ thuật cho việc tính phí, cho các mạng lớp hai như Lightning, nơi số lượng còn được tính đến phần nghìn satoshi trong nội bộ kênh.
Nó cũng làm cho tổng cung khoảng hai mươi mốt triệu BTC thực chất là khoảng hai nghìn một trăm nghìn tỷ satoshi, một con số đủ lớn cho nhiều mục đích.
Trong quảng cáo, khả năng chia nhỏ hay được dùng kiểu ai cũng có thể sở hữu một phần bitcoin. Đó là mô tả kỹ thuật đúng, nhưng không phải lý do để tham gia.
Hãy coi satoshi như một đơn vị đo lường, và nhớ rằng mọi rủi ro của bitcoin đều áp dụng cho từng satoshi.
Câu hỏi thường gặp
1 BTC bằng bao nhiêu satoshi?
Một BTC bằng 100.000.000 satoshi. Một satoshi bằng 0,00000001 BTC.
Giao thức Bitcoin lưu số lượng bằng đơn vị nào?
Bằng số nguyên satoshi. BTC với tám chữ số thập phân chỉ là cách hiển thị.
sat/vB là gì?
Là mức phí tính bằng satoshi trên mỗi byte ảo dung lượng giao dịch chiếm trong khối.
Vì sao chuyển ít mà phí vẫn cao?
Vì phí phụ thuộc kích thước dữ liệu giao dịch, không phụ thuộc số lượng bitcoin chuyển.
Bụi trong Bitcoin là gì?
Là những đầu ra nhỏ đến mức phí chi tiêu còn lớn hơn giá trị của chúng.
