Ví HD, viết tắt của ví phân cấp tất định, sinh ra cả một cây khoá từ một hạt giống duy nhất. Nhờ vậy, bạn chỉ cần sao lưu một lần, và mọi địa chỉ ví tạo ra về sau đều khôi phục được từ bản sao lưu đó. Hạt giống thường được biểu diễn bằng cụm mười hai hoặc hai mươi tư từ theo chuẩn BIP39, rồi từ hạt giống, cây khoá được dựng theo chuẩn BIP32, với những đường dẫn chuẩn cho từng loại địa chỉ.
Bài viết giải thích cấu trúc đó, khái niệm khoá mở rộng, vai trò của mật khẩu bổ sung, và những rủi ro ít người biết. Đây là kiến thức kỹ thuật để hiểu ví, không phải hướng dẫn tạo ví cho tài sản thật.
Vì sao cần ví HD
Những ví Bitcoin đời đầu tạo mỗi khoá bí mật ngẫu nhiên độc lập. Mỗi lần tạo địa chỉ mới, người dùng phải sao lưu lại toàn bộ ví. Quên sao lưu sau khi tạo địa chỉ mới là mất bitcoin gửi đến địa chỉ đó.
Trong khi đó, quyền riêng tư khuyến khích dùng địa chỉ mới cho mỗi lần nhận, và mô hình UTXO tạo địa chỉ thối mới cho mỗi giao dịch. Số địa chỉ tăng nhanh, sao lưu liên tục là không thực tế.
Ví HD giải quyết bằng cách sinh mọi khoá một cách tất định từ một hạt giống. Cùng hạt giống luôn cho cùng cây khoá, theo cùng thứ tự.
Kết quả: sao lưu hạt giống một lần là đủ cho mọi địa chỉ, hôm nay và mãi về sau.
Hầu hết ví Bitcoin hiện đại đều là ví HD.
Điều này cũng có nghĩa là hạt giống trở thành điểm tập trung rủi ro: lộ nó là lộ tất cả.
Chuẩn BIP39: từ ngẫu nhiên đến cụm từ
BIP39 bắt đầu bằng một lượng entropy ngẫu nhiên, một trăm hai mươi tám bit cho cụm mười hai từ, hai trăm năm mươi sáu bit cho cụm hai mươi tư từ. Thêm một vài bit kiểm tra tính từ hàm băm của entropy.
Chuỗi bit được chia thành từng nhóm mười một bit, mỗi nhóm ứng với một từ trong danh sách hai nghìn không trăm bốn mươi tám từ. Danh sách được chọn sao cho bốn chữ cái đầu của mỗi từ là duy nhất, dễ phân biệt.
Từ cuối cùng chứa bit kiểm tra, nên không phải tổ hợp từ nào cũng hợp lệ. Ví sẽ báo lỗi nếu bạn gõ sai một từ, phần lớn trường hợp.
Cụm từ sau đó được biến thành hạt giống năm trăm mười hai bit bằng một hàm dẫn xuất khoá lặp nhiều lần, kèm mật khẩu bổ sung nếu có.
Có danh sách từ cho nhiều ngôn ngữ, nhưng danh sách tiếng Anh được hỗ trợ rộng rãi nhất. Dùng ngôn ngữ khác có thể gây khó khi khôi phục bằng phần mềm khác.
Mười hai từ đã đủ mạnh trước việc đoán thử; hai mươi tư từ cho biên an toàn lớn hơn.
Chuẩn BIP32: cây khoá
Từ hạt giống, BIP32 tạo khoá gốc gồm khoá bí mật gốc và một mã chuỗi. Từ khoá gốc, có thể dẫn xuất ra khoá con theo chỉ số, rồi từ khoá con dẫn xuất tiếp khoá cháu, thành một cây.
Có hai kiểu dẫn xuất: thường và cứng. Dẫn xuất thường cho phép tính khoá công khai con từ khoá công khai cha, tiện để tạo địa chỉ mà không cần khoá bí mật. Dẫn xuất cứng chỉ làm được với khoá bí mật cha, cách ly các nhánh.
Vị trí mỗi khoá trong cây được mô tả bằng đường dẫn, ví dụ m, rồi các chỉ số cách nhau bởi dấu gạch chéo, chỉ số cứng có dấu nháy.
Các chuẩn tiếp theo quy ước đường dẫn cho từng loại địa chỉ: một nhánh cho địa chỉ cổ điển, một nhánh cho SegWit lồng, một nhánh cho SegWit gốc, một nhánh cho Taproot.
Nhờ quy ước, phần mềm khác nhau khôi phục cùng một cụm từ ra cùng địa chỉ. Nhưng nếu ví dùng đường dẫn không chuẩn, khôi phục bằng phần mềm khác có thể không thấy bitcoin.
Vì vậy, ngoài cụm từ, ghi lại loại ví và loại địa chỉ đã dùng là thói quen tốt.
Khoá mở rộng và xpub
Khoá mở rộng gồm khoá cộng mã chuỗi. Khoá công khai mở rộng, thường gọi là xpub, cho phép sinh mọi địa chỉ con theo dẫn xuất thường mà không thể chi tiêu.
Xpub rất hữu ích: có thể đặt trên máy theo dõi, máy bán hàng để tạo địa chỉ nhận mới, trong khi khoá bí mật nằm ở ví phần cứng.
Nhưng xpub là thông tin nhạy cảm về quyền riêng tư: ai có xpub thấy toàn bộ địa chỉ và lịch sử của nhánh đó. Đưa xpub cho dịch vụ nào là cho họ thấy toàn bộ tài sản trong nhánh.
Rủi ro ít người biết: nếu ai đó có xpub cha và một khoá bí mật con theo dẫn xuất thường, họ có thể tính ngược ra khoá bí mật cha. Đây là lý do các tầng trên của đường dẫn chuẩn dùng dẫn xuất cứng.
Với ví đa chữ ký, xpub của mọi bên đồng ký là thông tin bắt buộc để khôi phục, quan trọng không kém cụm từ.
Không bao giờ dán xpub vào trang web không rõ nguồn, dù nó không cho phép chi tiêu.
Mật khẩu bổ sung
BIP39 cho phép thêm một mật khẩu tuỳ chọn khi biến cụm từ thành hạt giống. Cùng cụm từ, khác mật khẩu, ra hạt giống khác hoàn toàn, tức một ví khác.
Lợi ích là nếu ai đó tìm thấy cụm từ, họ chưa vào được ví thật. Một số người dùng để tạo ví mồi với cụm từ không mật khẩu, chứa ít tài sản.
Rủi ro là quên mật khẩu bổ sung thì mất ví vĩnh viễn, và mật khẩu không có mã kiểm tra: gõ sai một ký tự, ví vẫn mở ra một ví khác trống trơn mà không báo lỗi.
Vì vậy, mật khẩu bổ sung phải được sao lưu riêng, cẩn thận như cụm từ, ở nơi khác cụm từ.
Đây là tính năng dành cho người hiểu rõ, không dành cho người mới.
Nhiều vụ mất tài sản xảy ra không phải do bị lấy cắp mà do chính chủ quên mật khẩu bổ sung.
Giới hạn khoảng trống khi khôi phục
Khi khôi phục ví HD, phần mềm không biết trước bạn đã dùng bao nhiêu địa chỉ. Nó dò lần lượt các địa chỉ theo thứ tự, và dừng khi gặp một chuỗi địa chỉ liên tiếp chưa từng được dùng, thường là hai mươi địa chỉ. Khái niệm này gọi là giới hạn khoảng trống.
Nếu bạn từng tạo nhiều địa chỉ nhận mà không có ai gửi, rồi sau đó có người gửi đến một địa chỉ ở xa hơn, ví khôi phục có thể dừng dò trước khi đến đó, và bạn tưởng bitcoin đã mất.
Thực tế bitcoin vẫn còn, chỉ cần phần mềm cho phép tăng giới hạn khoảng trống để dò xa hơn. Nhiều ví có tuỳ chọn này trong phần cài đặt nâng cao.
Tương tự, nếu ví cũ dùng nhiều tài khoản trong cùng một cây, phần mềm khôi phục có thể chỉ dò tài khoản đầu tiên.
Đây là lý do khi khôi phục mà thấy số dư thiếu, đừng hoảng và đừng tin người lạ hứa giúp; hãy kiểm tra loại địa chỉ, đường dẫn và giới hạn khoảng trống trước.
Những điều cần nhớ về ví HD
Một hạt giống Sinh ra toàn bộ cây khoá, sao lưu một lần là đủ.
BIP39 Chuẩn biến entropy thành cụm 12 hoặc 24 từ.
Danh sách từ 2.048 từ, bốn chữ cái đầu là duy nhất.
Từ kiểm tra Từ cuối chứa bit kiểm tra, giúp phát hiện gõ sai.
BIP32 Chuẩn dựng cây khoá từ hạt giống.
Dẫn xuất cứng Cách ly nhánh, cần khoá bí mật cha.
Đường dẫn chuẩn Quy ước nhánh cho từng loại địa chỉ.
Xpub Sinh địa chỉ mà không chi tiêu được, nhưng lộ toàn bộ lịch sử nhánh.
Rủi ro xpub cộng khoá con Có thể tính ngược khoá cha với dẫn xuất thường.
Mật khẩu bổ sung Tạo ví khác hoàn toàn; quên là mất.
Ghi loại ví Giúp khôi phục bằng phần mềm khác nếu đường dẫn không chuẩn.
Đa chữ ký Cần cả xpub của mọi bên để khôi phục.
Câu hỏi thường gặp
Ví HD là gì?
Là ví sinh toàn bộ cây khoá từ một hạt giống duy nhất, nên chỉ cần sao lưu một lần cho mọi địa chỉ.
BIP39 là gì?
Là chuẩn biến entropy ngẫu nhiên thành cụm 12 hoặc 24 từ từ danh sách 2.048 từ, có từ kiểm tra.
Xpub có nguy hiểm không?
Không cho phép chi tiêu, nhưng lộ toàn bộ địa chỉ và lịch sử của nhánh, và kết hợp với khoá con có thể làm lộ khoá cha.
Mật khẩu bổ sung là gì?
Là mật khẩu tuỳ chọn kèm cụm từ, tạo ra ví hoàn toàn khác. Quên là mất ví vĩnh viễn.
Vì sao khôi phục bằng ví khác không thấy bitcoin?
Có thể do khác đường dẫn dẫn xuất hoặc loại địa chỉ. Ghi lại loại ví đã dùng giúp tránh việc này.
