Bitcoin không có công ty nào phát hành bản cập nhật bắt buộc. Thay đổi giao thức bắt đầu từ các đề xuất cải tiến gọi là BIP, được thảo luận công khai, rồi nếu có đồng thuận thì kích hoạt, thường dưới dạng soft fork để nút cũ vẫn hoạt động. SegWit năm 2017 và Taproot năm 2021 là hai nâng cấp lớn gần đây.
Bài viết là bảng thuật ngữ về quá trình nâng cấp và các khái niệm đi kèm SegWit, Taproot, Schnorr. Bài về SegWit và Taproot đã có trên trang đi vào lịch sử và lợi ích; ở đây chúng tôi gom từ vựng để bạn đọc tài liệu kỹ thuật dễ hơn. Đây là kiến thức, không phải lời khuyên đầu tư.
Thuật ngữ về quy trình thay đổi
BIP. Đề xuất cải tiến Bitcoin, tài liệu mô tả một thay đổi hoặc tiêu chuẩn, có số hiệu riêng.
Soft fork. Thay đổi siết chặt quy tắc; khối theo quy tắc mới vẫn hợp lệ với nút cũ.
Hard fork. Thay đổi nới quy tắc; nút cũ từ chối khối mới, có thể tách chuỗi.
Tách chuỗi (chain split). Khi một phần mạng theo quy tắc khác, tạo ra hai chuỗi và hai đồng riêng.
Kích hoạt. Thời điểm quy tắc mới bắt đầu được thực thi.
Báo hiệu của thợ đào. Thợ đào đánh dấu trong khối rằng họ sẵn sàng cho nâng cấp.
Ngưỡng kích hoạt. Tỷ lệ khối báo hiệu cần đạt trong một chu kỳ.
Kích hoạt bởi người dùng. Ý tưởng để các nút tự thực thi quy tắc mới từ một mốc định trước.
Speedy Trial. Cơ chế kích hoạt ngắn hạn được dùng cho Taproot.
Triển khai tham chiếu. Phần mềm nút được dùng rộng rãi nhất, nơi nhiều BIP được hiện thực hoá.
Đánh giá mã (review). Quá trình nhiều người xem xét mã trước khi hợp nhất.
Thuật ngữ quanh SegWit
SegWit. Segregated Witness, tách dữ liệu chữ ký ra khỏi phần tính mã giao dịch; kích hoạt năm 2017.
Witness. Phần dữ liệu chứng nhân chứa chữ ký và script mở khoá.
Tính dễ biến đổi giao dịch (malleability). Vấn đề mã giao dịch có thể bị đổi trước khi xác nhận; SegWit khắc phục.
Đơn vị trọng lượng. Cách tính kích thước mới, dữ liệu chứng nhân nhẹ hơn.
Vbyte. Trọng lượng chia bốn, dùng để tính phí.
Địa chỉ bech32. Định dạng địa chỉ cho đầu ra SegWit gốc, bắt đầu bằng bc1q.
SegWit lồng. Đầu ra SegWit bọc trong định dạng cũ để tương thích ví đời trước.
Phiên bản chứng nhân. Số phiên bản cho phép nâng cấp script về sau; Taproot là phiên bản 1.
Cam kết chứng nhân. Merkle root của dữ liệu chứng nhân, đặt trong coinbase.
Giới hạn trọng lượng khối. 4 triệu đơn vị trọng lượng.
Lợi ích cho Lightning. Khắc phục tính dễ biến đổi giúp kênh thanh toán an toàn hơn.
Thuật ngữ quanh Taproot và Schnorr
Taproot. Nâng cấp kích hoạt năm 2021, gồm ba BIP về Schnorr, Taproot và Tapscript.
Chữ ký Schnorr. Lược đồ chữ ký đơn giản, có tính chất tuyến tính, cho phép gộp chữ ký.
ECDSA. Lược đồ chữ ký dùng từ đầu, vẫn được hỗ trợ.
Gộp khoá. Nhiều khoá có thể gộp thành một khoá công khai chung; giao dịch nhìn như một chữ ký đơn.
MuSig. Họ giao thức gộp chữ ký nhiều bên bằng Schnorr.
Đường chi bằng khoá (key path). Chi Taproot bằng một chữ ký duy nhất, gọn và riêng tư.
Đường chi bằng script (script path). Chi bằng một trong các script ẩn, chỉ lộ script được dùng.
MAST. Ý tưởng cây script, chỉ lộ nhánh được dùng.
Tapscript. Phiên bản script cho Taproot, có một số thay đổi và khả năng nâng cấp.
Địa chỉ bech32m. Định dạng địa chỉ Taproot, bắt đầu bằng bc1p.
Khoá nội tại và khoá điều chỉnh. Khoá Taproot là khoá gốc được điều chỉnh bằng cam kết tới cây script.
Vì sao Bitcoin thay đổi chậm
Bitcoin bảo vệ một lượng giá trị rất lớn và không có ai chịu trách nhiệm đền bù nếu nâng cấp lỗi. Vì vậy cộng đồng ưu tiên thận trọng hơn tốc độ.
Một thay đổi đồng thuận phải được đề xuất, thảo luận, viết mã, đánh giá bởi nhiều người, thử nghiệm trên các mạng thử, rồi mới tính chuyện kích hoạt. Quá trình có thể kéo dài nhiều năm.
Soft fork được ưa chuộng vì nút cũ không bị bắt buộc nâng cấp ngay, giảm nguy cơ tách chuỗi. Hard fork bị xem là rủi ro hơn nhiều vì đòi hỏi gần như mọi người cùng nâng cấp.
Cuộc tranh cãi về kích thước khối những năm 2015 đến 2017 cho thấy thay đổi gây tranh cãi có thể dẫn tới tách chuỗi, tạo ra đồng tiền khác thay vì thay đổi Bitcoin.
Sự chậm rãi này có người xem là điểm yếu, có người xem là điểm mạnh. Điều chắc chắn là nó khiến mọi thay đổi đều được cân nhắc công khai.
Ý nghĩa với người dùng bình thường
Phần lớn nâng cấp diễn ra im lặng với người dùng. Ví của bạn vẫn hoạt động; bạn chỉ có thêm lựa chọn, như dùng địa chỉ kiểu mới để giảm phí.
Dùng địa chỉ SegWit gốc hoặc Taproot thường giúp phí thấp hơn vì dữ liệu chữ ký được tính nhẹ hơn. Hầu hết ví hiện đại đã hỗ trợ.
Taproot giúp giao dịch phức tạp như đa chữ ký trông giống giao dịch thường khi chi bằng đường khoá, tốt hơn cho quyền riêng tư.
Cảnh giác với tin đồn kiểu "nâng cấp sắp tới, phải chuyển Bitcoin sang ví mới ngay" kèm đường dẫn lạ. Nâng cấp thật không bao giờ đòi bạn nhập cụm từ khôi phục vào trang web.
Nội dung này là kiến thức kỹ thuật, không phải lời khuyên đầu tư hay dự đoán về giá.
Hai nâng cấp lớn qua dòng thời gian
SegWit được đề xuất từ khoảng năm 2015, trải qua giai đoạn tranh luận gay gắt về cách mở rộng Bitcoin, và được kích hoạt tháng 8 năm 2017. Cùng thời gian đó, một nhóm không đồng ý đã tạo ra chuỗi riêng bằng hard fork.
Sau SegWit, các nhà phát triển có phiên bản chứng nhân để nâng cấp tiếp mà không cần hard fork. Taproot tận dụng đúng cơ chế đó.
Taproot được thảo luận nhiều năm, rồi kích hoạt tháng 11 năm 2021 sau giai đoạn báo hiệu của thợ đào. Lần kích hoạt này diễn ra êm hơn nhiều so với SegWit.
Hai mốc cho thấy cùng một bài học: nâng cấp thành công khi giữ tương thích ngược và có sự đồng thuận rộng, còn thay đổi gây chia rẽ thì dẫn tới tách chuỗi.
Việc người dùng chuyển sang kiểu địa chỉ mới diễn ra dần dần trong nhiều năm, tuỳ ví và dịch vụ hỗ trợ.
Đọc một BIP như thế nào
Mỗi BIP có phần tiêu đề ghi số hiệu, tác giả, trạng thái và loại. Loại đồng thuận ảnh hưởng tới quy tắc, loại thông tin hay quy trình thì không.
Phần động lực giải thích vấn đề cần giải quyết. Phần đặc tả mô tả chính xác thay đổi. Phần tương thích cho biết nút cũ sẽ phản ứng thế nào.
Trạng thái của một BIP có thể là nháp, đề xuất, cuối cùng hay bị rút. Một BIP được viết ra không có nghĩa là nó sẽ được kích hoạt.
Kho BIP là tài liệu công khai; ai cũng có thể đọc và bình luận. Đây là nguồn chính xác hơn mọi bài tóm tắt trên mạng xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Soft fork khác hard fork thế nào?
Soft fork siết chặt quy tắc nên nút cũ vẫn chấp nhận khối mới. Hard fork nới quy tắc nên nút cũ từ chối khối mới, có thể dẫn tới tách chuỗi.
BIP là gì?
Là đề xuất cải tiến Bitcoin, tài liệu công khai mô tả một thay đổi hay tiêu chuẩn. Có BIP không bao giờ được kích hoạt.
SegWit mang lại gì?
SegWit tách dữ liệu chữ ký, khắc phục tính dễ biến đổi giao dịch và giảm phí cho giao dịch dùng nó; kích hoạt năm 2017.
Taproot và Schnorr là gì?
Taproot là nâng cấp năm 2021, đưa chữ ký Schnorr cho phép gộp khoá, và cách giấu các điều kiện chi tiêu phức tạp, cải thiện hiệu quả và quyền riêng tư.
Có cần chuyển Bitcoin sang ví mới khi có nâng cấp không?
Thường là không bắt buộc. Cảnh giác mọi yêu cầu nhập cụm từ khôi phục hay chuyển gấp kèm đường dẫn lạ; đó là dấu hiệu lừa đảo.
