Một giao dịch Bitcoin đi qua nhiều chặng trước khi được coi là chắc chắn. Ví của bạn chọn những đầu ra chưa chi tiêu để dùng, tạo giao dịch, ký bằng khoá bí mật. Giao dịch được phát tán đến các nút trong mạng ngang hàng, mỗi nút tự kiểm tra rồi chuyển tiếp. Nó nằm trong hàng chờ mempool cho đến khi một thợ đào chọn nó vào khối. Từ đó, mỗi khối mới nối phía sau thêm một xác nhận, làm cho việc đảo ngược ngày càng khó.
Bài viết đi qua từng chặng, giải thích điều gì diễn ra ở mỗi bước và vì sao. Đây là kiến thức về cơ chế vận hành, không phải hướng dẫn gửi hay nhận bitcoin.
Chặng một: chọn đầu ra chưa chi tiêu
Bitcoin không ghi số dư tài khoản. Thứ bạn sở hữu là một tập hợp những đầu ra chưa chi tiêu, gọi tắt là UTXO, mỗi cái có một giá trị và một điều kiện khoá. Số dư mà ví hiển thị là tổng các UTXO mà ví có khoá.
Khi bạn muốn gửi một lượng, ví chọn một hoặc nhiều UTXO có tổng giá trị đủ để trả số tiền cộng phí. Việc chọn này gọi là chọn đồng xu, có nhiều chiến lược khác nhau: ưu tiên ít đầu vào để phí thấp, hoặc gom đầu vào nhỏ khi phí rẻ.
UTXO phải được dùng trọn vẹn. Nếu tổng đầu vào lớn hơn số cần gửi cộng phí, phần chênh lệch được trả lại cho chính bạn qua một đầu ra thối, thường về một địa chỉ mới của ví.
Cách chọn đồng xu ảnh hưởng đến cả phí lẫn quyền riêng tư: gom nhiều đầu vào từ các địa chỉ khác nhau trong một giao dịch cho người quan sát biết chúng có thể cùng một chủ.
Chặng hai: tạo và ký giao dịch
Giao dịch gồm danh sách đầu vào, mỗi đầu vào trỏ đến một UTXO cụ thể, và danh sách đầu ra, mỗi đầu ra có giá trị và điều kiện khoá mới, thường là địa chỉ của người nhận.
Phí giao dịch không có trường riêng. Phí bằng tổng giá trị đầu vào trừ tổng giá trị đầu ra. Phần chênh lệch đó thuộc về thợ đào đưa giao dịch vào khối.
Ví dùng khoá bí mật tương ứng để ký cho từng đầu vào, chứng minh quyền chi tiêu UTXO đó. Với ví phần cứng, việc ký diễn ra bên trong thiết bị, khoá bí mật không rời khỏi thiết bị.
Đây là chặng quan trọng nhất về bảo mật. Một khi đã ký, giao dịch có thể được bất kỳ ai phát tán. Hãy kiểm tra địa chỉ nhận và số lượng trên màn hình đáng tin trước khi ký.
Chặng ba: phát tán qua mạng ngang hàng
Giao dịch đã ký được gửi đến một hoặc vài nút mà ví kết nối. Mỗi nút kiểm tra giao dịch theo luật: chữ ký hợp lệ, đầu vào tồn tại và chưa bị chi tiêu, tổng đầu ra không vượt tổng đầu vào, định dạng đúng.
Ngoài luật đồng thuận, nút còn áp dụng các quy tắc chuyển tiếp của riêng phần mềm, gọi là chính sách: phí tối thiểu, ngưỡng bụi, kích thước tối đa. Giao dịch hợp lệ nhưng không đạt chính sách có thể không được chuyển tiếp.
Nếu đạt, nút chuyển tiếp giao dịch đến các nút láng giềng. Trong vài giây, giao dịch lan ra phần lớn mạng lưới.
Không có nút trung tâm nào nhận giao dịch. Bất kỳ nút nào cũng có thể là điểm vào, và không nút nào có quyền chặn giao dịch hợp lệ khỏi toàn mạng.
Chặng bốn: chờ trong mempool
Mỗi nút giữ một vùng nhớ chứa các giao dịch hợp lệ chưa được đưa vào khối, gọi là mempool. Không có một mempool chung duy nhất; mỗi nút có mempool riêng, nội dung gần giống nhau nhưng không hoàn toàn trùng.
Khi mạng đông, mempool đầy lên. Thợ đào thường chọn giao dịch có mức phí trên mỗi byte ảo cao nhất trước, vì không gian khối có hạn.
Giao dịch phí thấp có thể chờ lâu, thậm chí bị nút loại khỏi mempool nếu đầy quá lâu. Một số cơ chế cho phép tăng phí giao dịch đang chờ, như thay thế bằng giao dịch phí cao hơn hoặc dùng giao dịch con trả phí cho giao dịch cha.
Đây là lúc nhiều người lo lắng vì giao dịch chưa xác nhận. Giao dịch chưa xác nhận không mất, nhưng cũng chưa chắc chắn.
Một lời khuyên kỹ thuật đơn giản: nếu không vội, chọn mức phí theo gợi ý trung bình của ví; nếu cần nhanh, chấp nhận phí cao hơn. Không có mức phí nào bảo đảm thời gian xác nhận chính xác, vì việc tìm khối mang tính ngẫu nhiên và mempool thay đổi từng phút.
Cũng cần biết rằng hai nút khác nhau có thể đang thấy hai trạng thái mempool hơi khác nhau. Một trình khám phá khối báo chưa thấy giao dịch không có nghĩa là giao dịch đã mất; có thể nút của trang đó chưa nhận được hoặc đã loại ra theo chính sách riêng.
Chặng năm: vào khối và xác nhận
Thợ đào lấy các giao dịch từ mempool, xếp vào khối mẫu, rồi bắt đầu tìm bằng chứng công việc. Khi một thợ đào tìm được, khối được phát tán, các nút kiểm tra và nối vào chuỗi.
Lúc này giao dịch có một xác nhận. Các nút xoá nó khỏi mempool, và mọi giao dịch khác chi tiêu cùng UTXO trở thành không hợp lệ.
Mỗi khối mới nối phía sau thêm một xác nhận. Với Bitcoin, khối được tạo trung bình khoảng mười phút một lần, nhưng thực tế có khi nhanh hơn nhiều, có khi lâu hơn nhiều, vì việc tìm khối mang tính ngẫu nhiên.
Nhiều dịch vụ chờ một số xác nhận nhất định trước khi ghi nhận giao dịch giá trị lớn. Mức chờ phụ thuộc vào chính sách rủi ro của từng nơi.
Tóm tắt hành trình và những điều có thể sai
Chọn UTXO Ví chọn đầu ra chưa chi tiêu đủ trả số tiền và phí.
Tiền thối Phần dư trả về một địa chỉ mới của ví bạn.
Tạo giao dịch Gồm đầu vào trỏ đến UTXO và đầu ra với điều kiện khoá mới.
Phí ngầm định Bằng tổng đầu vào trừ tổng đầu ra.
Ký Khoá bí mật ký từng đầu vào; ví phần cứng ký bên trong thiết bị.
Phát tán Gửi đến vài nút, lan ra toàn mạng trong vài giây.
Kiểm tra Mỗi nút kiểm tra luật đồng thuận và chính sách chuyển tiếp.
Mempool Giao dịch hợp lệ chờ trong vùng nhớ của từng nút.
Ưu tiên theo phí Thợ đào thường chọn mức phí trên byte ảo cao trước.
Xác nhận Vào khối là một xác nhận, mỗi khối sau thêm một.
Có thể sai Gửi nhầm địa chỉ, phí quá thấp khiến chờ lâu, phần mềm độc hại thay địa chỉ.
Không thể hoàn tác Giao dịch đã xác nhận không đảo ngược được; không có tổng đài.
Hiểu hành trình để không bị lừa
Nhiều kịch bản lừa đảo khai thác sự thiếu hiểu biết về hành trình này. Kẻ gian gửi ảnh chụp giao dịch chưa xác nhận hoặc giả mạo, đòi giao hàng ngay. Hoặc nói giao dịch của bạn bị kẹt, cần chuyển thêm phí cho họ để mở.
Hiểu rằng phí luôn nằm ngay trong giao dịch, không trả cho ai riêng, giúp bạn nhận ra lời nói dối. Hiểu rằng giao dịch chưa xác nhận chưa chắc chắn giúp bạn không vội vàng.
Hiểu rằng việc ký là chặng quyết định giúp bạn tập trung kiểm tra đúng chỗ: địa chỉ nhận, số lượng, phí, trên màn hình đáng tin.
Như mọi bài trên trang, đây là kiến thức về cơ chế, không phải hướng dẫn chuyển tài sản.
Câu hỏi thường gặp
UTXO là gì?
Là đầu ra giao dịch chưa được chi tiêu, đơn vị cơ bản mà Bitcoin dùng để ghi nhận quyền sở hữu thay vì số dư tài khoản.
Phí giao dịch Bitcoin nằm ở đâu?
Không có trường riêng; phí bằng tổng giá trị đầu vào trừ tổng giá trị đầu ra.
Mempool là gì?
Là vùng nhớ của mỗi nút chứa giao dịch hợp lệ đang chờ được đưa vào khối.
Vì sao giao dịch chờ lâu?
Thường vì phí trên byte ảo thấp hơn mức các giao dịch khác đang trả khi mạng đông.
Giao dịch đã xác nhận có hoàn tác được không?
Không. Mỗi khối thêm vào càng làm việc đảo ngược khó hơn, và không có bên nào để khiếu nại.
