Chuỗi phụ là một blockchain riêng, có luật và tính năng riêng, cho phép đưa bitcoin vào bằng một cơ chế gọi là neo hai chiều: khoá bitcoin trên chuỗi chính, nhận một lượng tương ứng trên chuỗi phụ, dùng với tốc độ hay tính năng khác, rồi rút về bằng cách huỷ trên chuỗi phụ và mở khoá trên chuỗi chính. Phần khó nằm ở chiều rút về: chuỗi chính Bitcoin không tự kiểm tra được trạng thái của chuỗi khác. Vì vậy, phần lớn chuỗi phụ hiện nay dựa vào một nhóm người ký chung giữ bitcoin bị khoá, nghĩa là người dùng phải tin nhóm đó.
Bài viết giải thích cơ chế neo, các mô hình đang có và được đề xuất, so sánh với Lightning, và những rủi ro cần biết. Chúng tôi không nêu tên dự án cụ thể nào, và không khuyến nghị sử dụng.
Ý tưởng chuỗi phụ
Chuỗi chính Bitcoin được giữ thận trọng: ít thay đổi, khối mười phút, Script có giới hạn. Một số người muốn thử nghiệm tính năng mới, khối nhanh hơn, hợp đồng phức tạp hơn, hay quyền riêng tư cao hơn, mà không phải thay đổi Bitcoin.
Chuỗi phụ cho phép điều đó: một chuỗi riêng với luật riêng, nhưng tài sản lưu thông trên đó đại diện cho bitcoin thật bị khoá trên chuỗi chính.
Về lý tưởng, người dùng có thể chuyển qua lại giữa hai chuỗi, chọn môi trường phù hợp cho từng việc, trong khi tổng lượng bitcoin không đổi.
Nếu chuỗi phụ gặp sự cố, chuỗi chính không bị ảnh hưởng. Rủi ro được cô lập.
Ý tưởng này được đề xuất từ khoảng giữa thập niên 2010, và nhiều chuỗi phụ đã được xây dựng.
Câu hỏi then chốt là: ai bảo đảm bitcoin bị khoá được trả lại đúng người khi rút về.
Neo hai chiều và vấn đề tin cậy
Chiều vào tương đối dễ: gửi bitcoin vào một địa chỉ khoá trên chuỗi chính, chuỗi phụ kiểm tra giao dịch đó, rồi phát hành lượng tương ứng.
Chiều ra là vấn đề. Để mở khoá bitcoin trên chuỗi chính, phải có ai đó ký giao dịch. Chuỗi chính không đọc được chuỗi phụ, nên không tự quyết định được ai đã huỷ tài sản ở bên kia.
Giải pháp lý tưởng là chuỗi chính có thể kiểm tra bằng chứng từ chuỗi phụ, nhưng điều đó đòi hỏi thay đổi luật đồng thuận Bitcoin, và các đề xuất theo hướng này đều gây tranh cãi.
Giải pháp thực tế hiện nay là một nhóm người ký chung, gọi là liên bang, giữ bitcoin bị khoá trong ví đa chữ ký. Khi người dùng rút, nhóm ký để trả bitcoin.
Như vậy, an ninh của bitcoin trên chuỗi phụ phụ thuộc vào sự trung thực và an ninh của nhóm ký, không phải của bằng chứng công việc Bitcoin.
Đây là khác biệt lớn nhất mà người dùng cần hiểu.
Mô hình liên bang
Trong mô hình liên bang, một nhóm thành viên đã biết danh tính, thường là doanh nghiệp, cùng giữ khoá đa chữ ký. Cần đa số thành viên đồng ý mới mở khoá được.
Mô hình này đơn giản để triển khai, không cần thay đổi Bitcoin. Nhưng nó tập trung: nếu đa số thành viên thông đồng, bị tấn công hay bị áp lực pháp lý, bitcoin bị khoá có thể bị lấy hay bị giữ lại.
Một số thiết kế dùng phần cứng bảo mật chuyên dụng và phân tán địa lý để giảm rủi ro. Nhưng giả định tin cậy vẫn còn.
Người dùng nên hỏi: liên bang gồm ai, bao nhiêu thành viên, cần bao nhiêu chữ ký, có cơ chế khẩn cấp nào, và có kiểm toán không.
Mô hình liên bang gần với lưu ký phân tán hơn là với tự lưu ký trên chuỗi chính.
Nó có thể phù hợp cho một số ứng dụng, nhưng không thừa hưởng an ninh của Bitcoin.
Các đề xuất dựa vào thợ đào và bằng chứng
Có những đề xuất để thợ đào Bitcoin giữ vai trò ký chiều rút, gọi là chuỗi được thợ đào bảo vệ, cho phép nhiều chuỗi phụ hoạt động mà không cần liên bang. Các đề xuất này cần thay đổi đồng thuận và bị phản biện về rủi ro thợ đào thông đồng.
Hướng khác dùng bằng chứng mật mã để chuỗi chính hoặc một hợp đồng trên chuỗi chính kiểm tra trạng thái chuỗi phụ. Một số thiết kế gần đây cố làm điều này mà không cần thay đổi đồng thuận, chấp nhận giả định khác như ít nhất một bên trung thực.
Những thiết kế này còn mới, phức tạp, và chưa được kiểm chứng qua thời gian dài.
Cộng đồng Bitcoin có cách nhìn khác nhau: có người coi chuỗi phụ là cách tốt để thử nghiệm mà không đụng chuỗi chính, có người lo ngại chúng tạo rủi ro và động cơ xấu cho thợ đào.
Không có đồng thuận rộng về hướng nào là tốt nhất.
Đây là lĩnh vực nghiên cứu đang diễn ra, không phải công nghệ đã hoàn thiện.
So sánh với Lightning
Lightning giữ bitcoin trong đầu ra đa chữ ký trên chuỗi chính giữa hai bên trong kênh. Mỗi bên luôn có thể đơn phương đóng kênh và lấy phần của mình về chuỗi chính, không cần tin bên thứ ba.
Chuỗi phụ liên bang thì khác: bitcoin của mọi người dùng nằm trong ví do liên bang kiểm soát. Người dùng không thể đơn phương rút nếu liên bang từ chối.
Lightning phù hợp cho thanh toán nhanh, nhỏ, thường xuyên. Chuỗi phụ phù hợp cho tính năng mà chuỗi chính không có, như hợp đồng phức tạp hay tài sản phát hành.
Mỗi giải pháp đánh đổi khác nhau giữa tin cậy, tính năng và trải nghiệm.
Gọi chung chúng là lớp hai của Bitcoin che mất khác biệt quan trọng về giả định tin cậy.
Người dùng nên hiểu rõ mình đang tin ai trước khi chuyển bitcoin sang bất kỳ hệ thống nào.
Rủi ro cho người dùng
Rủi ro thứ nhất là rủi ro neo: nếu bitcoin bị khoá trên chuỗi chính bị mất hay bị giữ, tài sản đại diện trên chuỗi phụ mất giá trị.
Rủi ro thứ hai là rủi ro của chính chuỗi phụ: lỗi phần mềm, đồng thuận yếu, ít người tham gia.
Rủi ro thứ ba là nhầm lẫn: tài sản trên chuỗi phụ thường có tên gắn với Bitcoin, nhưng không phải bitcoin trên chuỗi chính. Gửi nhầm mạng có thể làm mất tài sản.
Rủi ro thứ tư là quảng cáo sai: nhiều dự án tự gọi là lớp hai Bitcoin, Bitcoin có hợp đồng thông minh, nhưng thực chất là chuỗi riêng với giả định tin cậy cao, hoặc chỉ dùng tên Bitcoin để thu hút.
Ở Việt Nam, việc phát hành và cung cấp dịch vụ tài sản mã hoá nằm trong khung pháp lý đang hình thành; dự án nước ngoài không được cấp phép nằm ngoài khung bảo vệ.
Lời khuyên chung: hỏi ai giữ bitcoin bị khoá, và tự đánh giá có chấp nhận tin họ không.
Tóm tắt về chuỗi phụ
Chuỗi phụ Blockchain riêng nhận bitcoin qua neo hai chiều.
Chiều vào Khoá bitcoin trên chuỗi chính, nhận tài sản đại diện.
Chiều ra Huỷ trên chuỗi phụ, mở khoá trên chuỗi chính.
Vấn đề cốt lõi Chuỗi chính không tự kiểm tra được chuỗi phụ.
Liên bang Nhóm ký chung giữ bitcoin bị khoá; phải tin nhóm.
Đề xuất dựa vào thợ đào Cần thay đổi đồng thuận, gây tranh cãi.
Bằng chứng mật mã Hướng nghiên cứu mới, chưa kiểm chứng lâu dài.
Khác Lightning Lightning cho phép đơn phương rút; liên bang thì không.
Rủi ro neo Mất bitcoin khoá thì tài sản đại diện mất giá trị.
Tên dễ nhầm Tài sản trên chuỗi phụ không phải bitcoin trên chuỗi chính.
Quảng cáo sai Nhiều dự án dùng nhãn lớp hai Bitcoin để thu hút.
Câu hỏi then chốt Ai giữ bitcoin bị khoá và tôi có chấp nhận tin họ không.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi phụ là gì?
Là blockchain riêng cho phép đưa bitcoin vào qua neo hai chiều để dùng với luật và tính năng khác, rồi rút về chuỗi chính.
Neo hai chiều là gì?
Là cơ chế khoá bitcoin trên chuỗi chính để nhận tài sản đại diện trên chuỗi phụ, và ngược lại khi rút về.
Vì sao chuỗi phụ cần nhóm ký chung?
Vì chuỗi chính Bitcoin không tự kiểm tra được trạng thái chuỗi khác, nên cần ai đó ký để mở khoá khi rút.
Chuỗi phụ có an toàn như Bitcoin không?
Không. An ninh phụ thuộc vào nhóm ký chung và chính chuỗi phụ, không thừa hưởng bằng chứng công việc Bitcoin.
Tài sản trên chuỗi phụ có phải bitcoin không?
Không phải bitcoin trên chuỗi chính, mà là tài sản đại diện có giá trị dựa vào neo.
